Iran izvršio napad na američke baze u Jordanu

Iran je kasno 28. jula ispalio balističke rakete na američke baze u Jordanu, što je, čini se, prvi put da je Teheran od početka rata krajem februara izveo direktan napad na američke ciljeve. Islamska Republika tvrdila je da vodi rat otpora i svoje akcije predstavlja kao isključivo odbrambene. Međutim, napad na Jordan, gdje su ovog mjeseca poginula tri američka vojnika, mogao bi da označi promjenu strategije, smatraju stručnjaci.

Iransko rukovodstvo 'želi da demonstrira snagu, a ove vojne akcije mogu se razumjeti u tom kontekstu', rekao je Mejsam Badamči, stručnjak za Iran i viši istraživač na Karlovom univerzitetu u Pragu, za Radio Farda Radija Slobodna Evropa. Američki predsjednik Donald Tramp upozorio je Iran da će američke snage uzvratiti. 'Udarićemo ih snažno. Dobiće batine', prenio je dopisnik Fox Newsa Trampove riječi iz kratkog intervjua 29. jula.

Iranski napad prekinuo je zatišje u borbama koje je trajalo od 24. jula. Tokom prethodne dvije sedmice Sjedinjene Države svakodnevno su izvodile vazdušne napade na Iran, koji je uzvraćao udarima na američke baze širom Bliskog istoka. Obnovljeni sukobi praktično su okončali privremeni mirovni sporazum potpisan u junu. Centralna komanda američke vojske saopštila je 28. jula da je presrela više balističkih raketa koje je Iran lansirao prema američkim snagama na Bliskom istoku, u onome što je opisala kao 'pokušaj iznenadnog napada'. Jordan je dan kasnije saopštio da je presreo i oborio pet iranskih raketa.

Iranski Korpus islamske revolucionarne garde (IRGC), elitna grana iranskih oružanih snaga, saopštio je da je 'gađao američku vazduhoplovnu bazu i Centralni komandni centar SAD u Jordanu sa nekoliko balističkih raketa', navodeći da je riječ o odgovoru na 'agresivne akcije' Sjedinjenih Država, bez dodatnih objašnjenja. Stručnjaci smatraju da bi napad od 28. jula mogao da označi značajnu promjenu u iranskoj vojnoj strategiji, jer Teheran sada djeluje spremno da izvodi preventivne udare kako bi odvratio Vašington.

'Napad stoga izgleda kao upozorenje Sjedinjenim Državama da se ne pridružuju niti pokreću novu vojnu kampanju protiv Irana', napisao je na društvenim mrežama Hamidreza Azizi, gostujući saradnik Njemačkog instituta za međunarodne i bezbjednosne poslove. Iranski napad uslijedio je samo nekoliko sati nakon što je izraelski premijer Benjamin Netanjahu, koji zagovara nastavak rata protiv Teherana, posjetio Vašington radi razgovora sa Trampom.

Posjeta je uslijedila u trenutku kada američki predsjednik razmatra opcije u vezi sa Iranom. Tramp je 23. jula za Axios izjavio da ozbiljno razmatra 'masovni napad' na Iran, ali je kasnije ublažio retoriku, rekavši 27. jula da bi nova runda diplomatije mogla dovesti do pomaka. Iran je negirao da pregovara sa američkim zvaničnicima i nije pokazao spremnost na nove ustupke u vezi sa efektivnim zatvaranjem Ormuskog moreuza, ključne arterije za globalno snabdijevanje naftom, niti u vezi sa svojim spornim nuklearnim programom.

Islamska Republika, smatraju stručnjaci, ne žuri da se vrati mirovnim pregovorima, a njeni posljednji potezi ukazuju na promjenu taktike. 'Trenutno rukovodstvo u Iranu nastoji da diktira tempo konfrontacije, a ne samo da odgovara na odluke donesene u Vašingtonu', napisao je na društvenim mrežama Deni Citrinovič, viši istraživač za Iran u izraelskom Institutu za studije nacionalne bezbjednosti.

'Iz njihove perspektive, ofanzivna inicijativa način je da se pokaže da Iran i dalje drži stratešku inicijativu', dodao je. 'U Teheranu američko oklijevanje doživljavaju kao slabost i nedostatak spremnosti da budu uvučeni u široki rat. Iranska procjena je da će dodatni pritisak upravo testirati odlučnost Vašingtona i uticati na donošenje odluka u Bijeloj kući.'

Nekoliko sati nakon iranskog napada na američke baze u Jordanu, Sjedinjene Države i njihov saveznik Saudijska Arabija pokrenuli su zajedničke vazdušne napade na oružane grupe koje podržava Iran u Iraku. To su bili prvi američki napadi na Bliskom istoku od 24. jula. Vašington i Rijad saopštili su da su napadi odgovor na napade dronovima na naftna postrojenja u Saudijskoj Arabiji, najvećem svjetskom izvozniku sirove nafte, izvedene iz Iraka posljednjih dana.

Iračke Narodne mobilizacione snage (PMF), krovna organizacija uglavnom proiranskih milicija koje su, barem formalno, dio iračke vojske od 2016. godine, saopštile su da je u napadu poginulo najmanje 20 njihovih pripadnika. Vlada u Bagdadu osudila je američko-saudijske napade. Napadi Irana i Sjedinjenih Država izazvali su strah od daljeg širenja rata i novih potresa na međunarodnim energetskim tržištima.

Huti pobunjenici u Jemenu, koje podržava Iran, prošle sedmice otvorili su novi front u ratu gađajući naftna postrojenja i napadajući tankere u Crvenom moru u okviru pomorske blokade Saudijske Arabije, prijeteći da stvore još jednu tačku zastoja za globalno snabdijevanje naftom, nakon efektivnog zatvaranja Ormuskog moreuza. Badamči sa Karlovog univerziteta ocijenio je da obnovljena neprijateljstva između Huta i Saudijske Arabije ukazuju da se 'vraćamo situaciji koja je postojala prije iransko-saudijskog zbližavanja'. Dva bliskoistočna rivala obnovila su diplomatske odnose 2023. godine, nakon višegodišnjih tenzija koje su izazivale strah od izbijanja potpunog rata u regionu.