Porfirijev narativ i crnogorska istorija: Vučji Do kao crnogorska pobjeda

U ozbiljnoj istorijskoj literaturi gotovo da nema pomena tadašnjeg vladara Srbije, kneza Milana Obrenovića, kao bilo kakvog aktera pobjede na Vučjem Dolu, čak ni u kontekstu slanja pomoći ili naoružanja. Razlog je jednostavan: Srbija nije vodila ovu bitku. Iako su Srbija i Crna Gora gotovo istovremeno objavile rat Osmanskom carstvu sredinom 1876., bile su dvije odvojene države sa zasebnim vojskama, komandama i ratištima. Dok je crnogorska vojska izvojevala istorijsku pobjedu kod Vučjeg Dola, srpska vojska vodila je borbe na sasvim drugom frontu, na području južne Srbije.

Besjeda patrijarha Srpske pravoslavne crkve Porfirija povodom obilježavanja 150 godina od Bitke na Vučjem Dolu predstavlja mnogo više od drugačijeg pogleda na prošlost. Ona je dio narativa kojim se jedan od najvažnijih događaja crnogorske istorije nastoji uklopiti u savremenu srpsku nacionalnu priču, potiskujući istorijsku činjenicu da je riječ o pobjedi vojske Knjaževine Crne Gore. U osnovi takvog pristupa nije samo drugačije tumačenje jednog istorijskog događaja, već pokušaj prisvajanja dijela crnogorske istorije i identiteta koji je upravo kroz Vučji Do dodatno učvršćen.

Ta bitka nije bila samo velika vojna pobjeda nad Osmanskim carstvom. Ona je postala simbol državnosti, slobode i međunarodnog ugleda Crne Gore, ali i jedan od ključnih događaja koji su prethodili njenom međunarodnom priznanju na Berlinskom kongresu 1878. godine. Zato svako relativizovanje njenog državnog karaktera istovremeno predstavlja pokušaj relativizacije istorijskog kontinuiteta crnogorske države.

Direktor i glavni i odgovorni urednik "Pobjede", Nenad Zečević, Porfirije je u svojoj besjedi kazao da su se na Vučjem Dolu „rame uz rame našli Srbi iz različitih plemena i bratstava - Crnogorci, Brđani i Hercegovci“, predstavljajući bitku kao zajednički podvig srpskog naroda. Takva formulacija zanemaruje osnovnu istorijsku činjenicu da Crna Gora nije bila geografska odrednica, već država, a Crnogorci istorijski narod.

Bitka na Vučjem Dolu, vođena 28. jula 1876. godine, jedna je od najvećih pobjeda vojske Knjaževine Crne Gore nad Osmanskim carstvom. Crnogorskom vojskom komandovao je knjaz Nikola, dok su presudnu ulogu imali crnogorski vojvode, serdari i barjaktari. Hercegovački ustanici dali su značajan doprinos, ali su ratovali u sastavu crnogorske vojske i pod komandom crnogorske države. Nijesu predstavljali vojsku Kneževine Srbije niti su izvršavali naredbe srpske komande.

Da je riječ o pobjedi crnogorske države potvrđuje i jedan od neposrednih učesnika bitke, vojvoda, diplomata i ministar Gavro Vuković. U svojim memoarima Vučji Do opisuje kao veliku pobjedu crnogorske vojske pod komandom knjaza Nikole, naglašavajući hrabrost crnogorskih brigada, vojvoda i hercegovačkih ustanika koji su ratovali u sastavu crnogorske vojske. Nigdje ne pominje srpsku državnu vojsku niti pobjedu pripisuje Srbiji. Naprotiv, predstavlja je kao jedan od najvećih vojnih uspjeha Knjaževine Crne Gore.

Njegovo svjedočenje ima posebnu težinu upravo zato što dolazi od čovjeka koji je u bici učestvovao i kasnije ostavio jedno od najznačajnijih memoarskih djela o tom periodu crnogorske istorije. Vučji Do ostaje ono što je bio 1876. godine: veličanstvena pobjeda vojske Knjaževine Crne Gore, izvojevana pod crnogorskim krstaš-barjakom, pod komandom knjaza Nikole i u ime slobode crnogorske države. Legendarni barjak, izrešetan osmanskim kuršumima, i danas svjedoči da istorija ne pripada onima koji je naknadno prilagođavaju političkim potrebama, već onima koji su je stvarali.

Zato svaki pokušaj da se Vučji Do predstavi kao dio tuđe državne ili nacionalne istorije nije samo istorijski neutemeljen, već predstavlja pokušaj prisvajanja jednog od najvažnijih temelja crnogorskog istorijskog pamćenja i identiteta. Istorijska građa, memoarska literatura, diplomatska prepiska i evropski izvještaji iz tog vremena nedvosmisleno potvrđuju da je rat protiv Osmanskog carstva vodila nezavisna Knjaževina Crna Gora, sa sopstvenom vojskom, državnim vrhom i vojnom strategijom.

Na Vučjem Dolu nije pobijedila apstraktna nacionalna zajednica, već vojska jedne de facto međunarodno priznate političke zajednice koja je samostalno odlučivala o svojoj sudbini. Uz crnogorske bataljone borili su se dobrovoljci iz Hercegovine, Boke Kotorske i Dalmacije, kao i ruski i italijanski dobrovoljci. Svi su bili pod komandom knjaza Nikole. Njihovo prisustvo potvrđuje međunarodni ugled Crne Gore, ali ni na koji način ne mijenja državni karakter bitke.

Posebno je važno istaći ono što revizionistički narativi danas prećutkuju. U ozbiljnoj istorijskoj literaturi gotovo da nema pomena tadašnjeg vladara Srbije, kneza Milana Obrenovića, kao bilo kakvog aktera pobjede na Vučjem Dolu, čak ni u kontekstu slanja pomoći ili naoružanja. Razlog je jednostavan: Srbija nije vodila ovu bitku. Iako su Srbija i Crna Gora gotovo istovremeno objavile rat Osmanskom carstvu, bile su dvije odvojene države sa zasebnim vojskama, komandama i ratištima.

Zbog toga predstavljanje Vučjeg Dola kao pobjede „Srba iz različitih plemena i bratstava“, bez jasnog naglašavanja da je riječ o pobjedi vojske Knjaževine Crne Gore, nije samo pitanje terminologije. Time se jedna od ključnih pobjeda crnogorske države pokušava prevesti u okvir srpske nacionalne istorije, brišući državni subjekt koji je tu pobjedu izvojevao. Posebnu simboliku u svemu tome ima legendarni krstaš-barjak sa Vučjeg Dola, probušen osmanskim kuršumima. To nije bila zastava neke zamišljene zajednice niti simbol bilo koje druge države. Pod njom je ratovala vojska Knjaževine Crne Gore. Upravo kroz taj barjak oblikovan je osjećaj državne pripadnosti i istorijskog kontinuiteta, zbog čega je postao jedan od najsnažnijih simbola crnogorskog slobodarstva.

Pokušaj da se Vučji Do odvoji od crnogorske državnosti zato predstavlja i pokušaj prisvajanja simbola na kojima je izgrađen crnogorski identitet. Bitka na Vučjem Dolu nije ostavila trag samo u vojnoj istoriji. Postala je sastavni dio kolektivnog pamćenja Crne Gore. Iz nje su proistekle pjesme, legende, vojničke tradicije i simboli koji su generacijama oblikovali svijest o slobodi i državnosti. Upravo zbog toga Vučji Do zauzima mjesto koje u nacionalnim istorijama drugih evropskih naroda imaju njihove presudne bitke.

I evropska javnost toga vremena ovu pobjedu doživjela je na isti način. U međunarodnim izvještajima nije postojala dilema kome pripadaju zasluge za Vučji Do, one su pripisivane Crnoj Gori. Nesporno je da su između pravoslavnog stanovništva tadašnje Crne Gore, Brda i Hercegovine postojale bratske porodične i vjerske veze. Dakle, riječ je o istorijski gledano, istom narodu. Međutim, te veze ne mogu biti osnov za retroaktivno pripisivanje državnih pobjeda jedne zemlje drugoj niti za brisanje istorijske činjenice da je riječ o pobjedi crnogorske države.

Zato Porfirijev narativ prevazilazi okvire legitimne istorijske rasprave. On nosi obilježja istorijskog revizionizma jer pokušava da promijeni smisao jednog od ključnih događaja crnogorske istorije i uklopi ga u političke i nacionalne konstrukcije sadašnjice. Takvim pristupom ne prisvaja se samo jedna bitka, već i dio istorijskog identiteta Crne Gore, koji je upravo na Vučjem Dolu dobio jedno od svojih najsnažnijih simboličkih uporišta. Vučji Do ostaje ono što je bio 1876. godine: veličanstvena pobjeda vojske Knjaževine Crne Gore, izvojevana pod crnogorskim krstaš-barjakom, pod komandom knjaza Nikole i u ime slobode crnogorske države. Legendarni barjak, izrešetan osmanskim kuršumima, i danas svjedoči da istorija ne pripada onima koji je naknadno prilagođavaju političkim potrebama, već onima koji su je stvarali. Zato svaki pokušaj da se Vučji Do predstavi kao dio tuđe državne ili nacionalne istorije nije samo istorijski neutemeljen, već predstavlja pokušaj prisvajanja jednog od najvažnijih temelja crnogorskog istorijskog pamćenja i identiteta.