Nove zemlje koje se pridružuju EU - izazovi i geopolitička dinamika

Turska čeka gotovo 40 godina da uđe u Evropsku uniju (EU), dok je Ukrajina, s druge strane, dobila status kandidata za svega nekoliko mjeseci nakon početka ruske invazije. Iza tog kontrasta, evropsko proširenje oscilira između političkih zahtjeva, institucionalnih blokada i strateških imperativa, ocijenio je danas belgijski javni servis RTBF.

Hoće li se Turska, Ukrajina ili Moldavija ikada pridružiti EU? Za Tursku je to pitanje aktuelno već 39 godina. Ta zemlja je podnijela zahtjev za članstvo 1987. godine. Nijedna druga država kandidat nije čekala toliko dugo, a proces pristupanja još nije završen. Evropski parlament je 17. juna usvojio novi izvještaj o Turskoj. U njemu se još jednom ističe da pregovori o pristupanju sa Ankarom ne mogu biti nastavljeni bez napretka u oblasti vladavine prava, osnovnih prava i demokratije. Ti pregovori su u zastoju od 2018. godine.

Profesor političkih nauka na Slobodnom univerzitetu u Briselu Žan-Mišel De Vel ocijenio je za RTBF da je EU odavno trebalo da „svari pristupanje zemalja Centralne i Istočne Evrope“. Proširenje iz 2004. godine, kojim je Unija sa 15 proširena na 25 država članica, bilo je dio strategije ponovnog ujedinjenja kontinenta nakon Hladnog rata. Međutim, od tada je tempo proširenja znatno usporen.

Danas su zahtjevi Ukrajine i Moldavije ponovo vratili ovo pitanje u središte evropske agende, u kontekstu koji je mnogo više strateški nego isključivo institucionalni. Oni pokazuju da proširenje ostaje proces kojim upravljaju kriterijumi, ali koji je snažno pod uticajem političke i geopolitičke dinamike moći. Zašto je ovaj proces, koji se često predstavlja kao tehnički i zasnovan na zaslugama, toliko zavisan od političkog konteksta, pita se RTBF.

Danas se među kandidatima za članstvo u EU nalaze države Zapadnog Balkana, Istočne Evrope i Kavkaza: Crna Gora, Albanija, Bosna i Hercegovina, Gruzija, Moldavija, Sjeverna Makedonija, Srbija, Turska i Ukrajina. Kosovo je takođe potencijalni kandidat, iako ga ne priznaju sve države članice EU. Ta geografija mnogo govori o aktuelnim izazovima. Mnoge zemlje koje kucaju na vrata Unije nalaze se u područjima gdje se prepliću evropski, ruski, turski i kineski uticaji.

De Vel smatra da je to podsjetnik da je proširenje oduvijek bilo mnogo više od mehanizma ekonomske integracije – ono služi i stabilizaciji evropskog susjedstva. „Shvatili smo da te granice mogu biti ugrožene, da prisustvo (ruskog predsjednika Vladimira) Putina ili Kine na tim granicama možda nije najbolji način da se garantuju bezbjednost i stabilna ekonomija“, rekao je on.

Prema njegovim riječima, proširenje se zato nameće kao pitanje stabilnosti, ali i kao „pitanje identiteta i budućnosti EU“. Međutim, sama geopolitička razmatranja nijesu dovoljna da bi se otvorila vrata Unije. Da bi se pridružila EU, država mora ispuniti niz kriterijuma i proći proceduru predviđenu članom 49 Ugovora o Evropskoj uniji. Država kandidat mora biti evropska zemlja, u najširem smislu te riječi, što podrazumijeva ne samo geografsku pripadnost, već i istorijske i političke veze sa Evropom, poštovanje vrijednosti Unije i obavezu da ih promoviše.

Od svog osnivanja, EU se širila postepeno, a svako proširenje imalo je drugačiju logiku. Ipak, proširenje nije samo unaprijedilo evropski projekat, već je zakomplikovalo proces donošenja odluka i, zbog svoje sporosti, podstaklo dio današnjih frustracija. Prva proširenja obuhvatila su zemlje Zapadne i Sjeverne Evrope – Dansku, Irsku i Veliku Britaniju 1973. godine. Grčka se pridružila 1981, a zatim Španija i Portugal 1986. godine. Ta pristupanja pratila su demokratsku konsolidaciju država koje su izlazile iz diktatura ili autoritarnih režima.

De Vel je istakao da je politička dimenzija uvijek imala prednost nad isključivo ekonomskom pripremom. „Kada je Grčka primljena u Evropsku uniju, to je bilo i da bi se stabilizovala“, rekao je on, dodajući da je bilo zemalja koje nijesu bile potpuno spremne za članstvo, ali su primljene prije država Istočnog bloka iz geopolitičkih razloga. Najveće proširenje dogodilo se 2004. godine, kada je EU primila deset novih članica, među kojima su bile Poljska, Mađarska, Češka, Slovačka, Slovenija i baltičke države. Bugarska i Rumunija pridružile su se 2007. godine, a Hrvatska 2013. godine. Od tada nijedna nova država nije postala članica Evropske unije, zaključuje RTBF.