Aleksandar Ranković – uspon i pad osnivača svih tajnih službi na prostorima Jugoslavije

Na današnji dan, 1. jula 1966. godine, održana je sjednica Centralnog komiteta Saveza komunista Jugoslavije, poznata kao 'Brionski plenim', na kojoj je na osnovu montiranih optužbi osudjena Služba bezbjednosti zbog navodnog štetnog djelovanja na razvoj samoupravnog sistema. Glavna žrtva političkog obračuna, Aleksandar Ranković, blizak saradnik Josipa Broza Tita, prinudjen je da podnese ostavku na sve funkcije.

Ranković je osnovao 1944. godine službu bezbjednosti pod nazivom Odjeljenje za zaštitu naroda (OZNA). Poslije rata bio je ministar unutrašnjih poslova i potpredsjednik savezne vlade. Na Četvrtom plenumu Centralnog komiteta SKJ 1966. godine na Brionima, jugoslovenski predsjednik Josip Broz optužio ga je za zloupotrebe Službe državne bezbjednosti i 'grupašku i antipartijsku djelatnost', nakon čega je smijenjen sa svih funkcija.

Na Brionskom plenumu završila je, do tada, blistava karijera Aleksandra Rankovića, osnivača svih tajnih službi na prostorima Jugoslavije, kuma i jednog od najbližih saradnika Josipa Broza. Šef svih tajnih službi Jugoslavije i Brozov kum, Ranković je bio član svih važnijih političkih tijela, kako u državi, tako i u Komunističkoj partiji. Kada se venčao sa Jovankom, Aleksandar Ranković je bio Brozov kum. I poslije razlaza Broza i Staljina, Ranković je ostao vjeran partiji i Brozu.

Službe kojima je on rukovodio vršile su masovna hapšenja i likvidacije simpatizera Informbiroa. Mnogi su osuđeni bez dovoljno dokaza, samo na osnovu sumnji i bez kriterijuma. Do 1966. godine politička moć Aleksandra Rankovića stalno je rasla. Zato je njegov pad bio još veći kada je 'afera prisluškivanja' izbila. Te 1966. godine, navodno su otkriveni uređaji za prisluškivanje u Brozovom kabinetu i spavaćoj sobi njegove supruge Jovanke u rezidenciji u Užičkoj broj 15 u Beogradu.

Kdo je tačno pronašao te uređaje i na koji način, nikada nije obelodanjeno, ali je krivica odmah pala na Službu državne bezbjednosti i na njenog prvog čovjeka – Aleksandra Rankovića, koji je optužen da se 'kao sila izdignuo iznad društva'. I onda je uslijedio Brionski plenim na kojem se Ranković sam povukao nakon što je bio žestoko kritkovan od strane dojučerašnjih drugova. Poslije njegove smjene, nastupila je 'čistka' – smijenjeni su, prevremeno penzionisani, pa i uhapšeni mnogobrojni funkcioneri za koje se smatralo da su Rankovićevi simpatizeri.

Bio je to prvi veliki lom u jugoslovenskom vrhu, poslije smjene Milovana Đilasa 1954. godine. Aleksandar Ranković bio je skoro jedini Srbin u neposrednom Brozovom okruženju. Njegovom smjenom srpska Državna bezbjednost značajno je oslabila, a 'čistka' u kojoj su prevashodno stradali srpski zvaničnici, dovela je do slabljenja uticaja Republike Srbije u Jugoslaviji.

Ubrzo poslije Brionskog plenuma, pokrenuto je i pitanje zloupotrebe Udbe na Kosovu i Metohiji, što su iskoristili albanski secesionisti i već u jesen 1968. godine izašli sa zahtjevom 'Kosovo republika'. Smjenom Aleksandra Rankovića na Brionima počele su pripreme za ono što će, postepeno, dovesti do raspada jugoslovenske federacije početkom devedesetih godina. Poslije Briona, Ranković je zaćutao. Živio je mirno i povučeno i bavio se pisanjem memoara.

Zanimljivo je da je, kada je Aleksandar Ranković umro 1983. godine, Centralni komitet Saveza komunista cenzurisao sam čin sahrane. U šturm izvještaju Tanjuga, koji je emitovan, stajalo je da se od Rankovića oprostilo 'nekoliko hiljada građana'. Prema procjeni nekih očevidaca, bilo ih je više od 100 hiljada. Godinama poslije smrti Aleksandra Rankovića bila je na snazi zabrana njegovog javnog pomišljanja, podsjećanja na dijelove njegove biografije, čak i na objavljivanje njegovih fotografija, i to i onih koje imaju istorijski značaj.