Dvije decenije obnove crnogorske nezavisnosti: uspjesi i izazovi

Upravo 13:45, Crna Gora obilježava dvije decenije obnove nezavisnosti. Tokom ovog perioda, zemlja je ostvarila značajne državne, bezbjednosne i spoljnopolitičke uspjehe, ali nije do kraja izgradila funkcionalne institucije, vladavinu prava i demokratsku političku kulturu.

Prema analizi „Dvije decenije obnove crnogorske nezavisnosti – između državotvornog uspjeha, nedovršene demokratizacije i evropske završnice“, koju je objavila njemačka fondacija Hejnrih Bel (HBS), evropske integracije ne smiju biti svedene na tehničko zatvaranje pregovaračkih poglavlja, već moraju biti proces dubinske transformacije države i društva. Autori analize su izvršna direktorka Centra za građansko obrazovanje (CGO) Daliborka Uljarević i izvršni direktor Regionalne akademije za razvoj demokratije (ADD) Balša Božović, koji su članovi Zapadnobalkanske strateške grupe HBS-a.

Analiza ističe da je Crna Gora, dvije decenije nakon 21. maja 2006. godine, očuvala mir, učvrstila međunarodni subjektivitet, postala članica NATO-a i najdalje odmakla u pregovorima sa Evropskom unijom. Referendum o nezavisnosti ocjenjuje se kao jedan od najuspješnijih demokratskih i mirnih procesa razrješenja državnog pitanja u regionu, obilježenom ratovima i etničkim podjelama.

Sa 55,5 odsto podrške nezavisnosti, građani Crne Gore su izabrali evropsku budućnost i pravo na samostalno određivanje svog političkog i međunarodnog položaja. Naglašava se da obnova nezavisnosti nije bila proizvod trenutka, već dugog procesa društvenog sazrijevanja. Apostrofira se 1997. godina kao ključni trenutak otklona od politike Slobodana Miloševića.

Poslije ulaska u NATO 2017. godine, Crna Gora je dobila institucionalnu garanciju da se o njenoj sudbini više neće odlučivati van demokratskih institucija. Ipak, autori ukazuju na deficit dubinske demokratske konsolidacije, umjesto depolitizacije pravosuđa i obrazovanja, nastavljen je model partijske kontrole.

Očuvanje građanskog modela države je jedna od najvažnijih tekovina postreferendumske Crne Gore, ali se suočava sa pritiscima kroz rast identitetskih podjela i govora mržnje. Političke promjene nakon 2020. godine su prepoznate kao neophodne, ali i kao početak nove faze borbe oko identitetskog usmjerenja Crne Gore.

Analiza ističe da su posebne tenzije izazvala pitanja Temeljnog ugovora sa Srpskom pravoslavnom crkvom, položaja vjerskih zajednica i popisa stanovništva 2023. godine. Rezultati popisa pokazuju da je crnogorski identitet ostao stabilan, ali se upozorava na otpor iz Srbije prema suverenitetu Crne Gore.

U zaključku, autori preporučuju institucionalnu konsolidaciju, zaštitu građanskog karaktera države i jačanje društvene kohezije. Dvadeset godina nakon 21. maja, pitanje nije da li je Crna Gora opstala, već kakvu državu želi izgraditi. Odgovor na to pitanje zavisiće od jačanja institucija i vladavine prava, što će oblikovati budući karakter Crne Gore.