Gdje se Nejasno stapa sa Jasnim: Književno prevođenje

Danilo Kiš govori o prevođenju poezije kao o kreativnom, umjetničkom činu, koji se ni u kom slučaju ne može upoređivati sa izradom kopije, reprodukcije, u slikarstvu na primjer. Njegov prevodilački rad, iako poznat i priznat, još uvijek ostaje u sjenci njegovog dragocjenog, žanrovski razuđenog književnog stvaralaštva. Međutim, Kišova potpuna posvećenost literaturi ne može se posmatrati odvojeno od njegovog rada na književnim prevodima.

Ovo tim prije ako imamo u vidu sam koncept svjetske književnosti (Geteovo Weltliteratur) koji je, prije svega, od početka podrazumijevao ogroman posao prevođenja umjetničkih tekstova. A Kiš je - i po akademskom obrazovanju, i po kvalitetu i modernosti svoga djela, i po umjetničkom senzibilitetu, i po ličnoj istoriji i “književnoj sudbini”, životnom putu koji ga je na kraju ipak odveo u “prestonicu literature” (Pariz je za njega uvijek i prije svega bio to) - sav u svjetskoj književnosti.

Ako tome dodamo odrastanje u neposrednom bilingvalnom okruženju (porodičnom) i u multilingvalnoj široj sredini, jasnije biva i to da su Kišov autentični, kosmopolitski pogled na svijet i “univerzum književnosti” bez granica - bili prirodan, očekivan izbor, te da je za ovu vrstu (ne)pripadanja pisac na neki način bio predodređen.

Na početku treba istaći da prevodilački rad Kišov uključuje i (teorijsku) misao, ideje o prevođenju, kao i eseje o autorima koje je prevodio, a čija je djela pomno čitao i proučavao, istraživao i znalački predstavio čitaocima uz književne prevode. Napomenimo ipak činjenicu da je Danilo Kiš i u samom glavnom gradu svjetske književnosti bio predstavnik literature svoga maternjeg, “malog jezika”, srpskohrvatskog, i dostojan potomak svojih “književnih predaka” - Andrića, Krleže i Crnjanskog, na koje se ne tako rijetko pozivao kao na svoju “porodicu”. Tragom Andrića, izveo je svoj maternji jezik na svjetsku književnu scenu, ali i dovodio Evropu i svijet u svoju zemlju, u predjele njene kulture i jezika.

Učinio je mnogo da prostori koje nastanjuje jugoslovenska literatura, jezici, kultura uopšte - ne budu književna provincija njegovog vremena. Prevođenje je bilo dio te misije. Kad je riječ o već pomenutom pripadanju maternjem jeziku, ali i o otvaranju prema svijetu i književnosti bez granica, važno je osvrnuti se još jednom i na ulogu Kišove porodice, ne samo one književne. Podsjetimo, figura tragično preminulog oca, mađarskog Jevrejina nestalog u nacističkim logorima za vrijeme Drugog svjetskog rata, vremenom se pretvarala u fikciju, literarnost.

Majka Milica Kiš, rođena Dragićević, Crnogorka, Cetinjanka, dobri anđeo njegovog djetinjstva i mladosti, bila je manje pogodna ličnost za književno oblikovanje koje podrazumijeva udio imaginacije, ali često prisutna, ona kakva je u stvarnosti bila - u piščevim sjećanjima. Čitala je često, vjerovatno “da bi ispunila svoju strašnu samoću”, uzdisala je nad pesmama crnogorskog knjaza i pesnika Nikole I, i voljela jedan njegov prevod Šatobrijana, a imala neko svoje shvatanje književnosti - “koje je bilo romantičarsko, kao kod svih amatera”. Često je čitala svome sinu, pričala mu priče, recitovala stihove, usput improvizovala i popunjavala prazna mjesta u memoriji ukoliko bi se pojavila.

Činjenicu da je majka Milica bila u daljem srodstvu sa crnogorskim vojvodom koji se kasno opismenio, a ipak stigao da ostavi za sobom Primjere čojstva i junaštva, djelo relevantno u književnom i istorijsko-etnografskom smislu, ali značajno i za proučavanje iz ugla etike kao filozofske discipline - takođe je apostrofirana u Kišovim intervjuima. Poseban uticaj dolazio je od ujaka, istoričara Rista Dragićevića. Ujakova biblioteka na Cetinju otvarala je novi prozor ka književnosti bez granica, a sve je u Kišovom djetinjstvu i mladosti već bila svojevrsna priprema za put ka univerzumu zvanom Weltliteratur, nezamislivom bez umjetnosti prevođenja.

U ovom radu bavimo se prevashodno Kišovim prevodima sa francuskog na srpskohrvatski jezik, uz osvrt na činjenicu da je pisac prevodio i sa mađarskog - koji je govorio od djetinjstva, a i sa ruskog jezika. Bio je uvjeren da se jedan jezik može dobro naučiti tek ako se boravi tamo gdje se on izvorno govori, a da za prevođenje nije dovoljno znati dva jezika, već i “dve kulture, dve civilizacije”. Između ostalog, i zato je važno boraviti u autentičnoj sredini, među izvornim govornicima.

Konačnim odlaskom u Francusku Kiš je dobio priliku za usavršavanje jezičke kompetencije na opisani način, po sopstvenoj mjeri, ali prevođenjem sa francuskog jezika, dakle, bavio se i ranije. Danilo Kiš se “spremao za pjesnika”, kako je sam izjavio u razgovoru sa Radmilom Glišić, emitovanom na III programu Radio Beograda, 7. jula 1987. godine, ali nije bio zadovoljan svojim stihovima. Kiš naglašava poetski senzibilitet svog bića s jedne, ali i sopstvenu “jaku racionalnost” s druge strane.

Njegov zaključak bio je da ga neka vrsta hladne racionalnosti udružena sa preciznom logikom sprečava u pisanju pjesama i da to što želi da kaže, što ga izaziva, ipak može bolje reći u prozi. Nije mogao pronaći u sebi tu granicu, tu marginu nejasnog u izražavanju i u mislima, potrebnu za poeziju, ali na pitanje intervjuera da li je nalazi dok prevodi, odgovara potvrdno. Prema sopstvenom priznanju, prevodio je samo pjesnike koje voli, preciznije - one čija djela odgovaraju njegovom senzibilitetu. Upravo tu se krije ključ za razumijevanje Kišovog prevodilačkog dara: naglašena osjetljivost, izraziti pjesnički senzibilitet i “jaka racionalnost” djeluju saradnički i u punom kreativnom zamahu - ne u procesu pisanja, već prevođenja poezije.

Estetika “sive” pjesme, gdje se Nejasno stapa sa Jasnim, u Kišovom prevodu spaja istinsku pjesničku osjetljivost koja intuitivno pronalazi bit i biće pjesme, njeno značenje i muziku, sa savršenom logikom u potrazi za pravim riječima i njihovim značenjima u drugom jeziku, prikladnom shemom rime, kao i odgovarajućim metričkim rješenjima koja evociraju izvornu melodiju Verlenovih stihova.