Antigona: Princeza koja nikako da ostari

Granica između teroriste i borca za slobodu, religioznog fanatika i pravičnog vjernika neprestano se pomjera. Ovo neprekidno previranje ideja pretvorilo je "Antigonu" u počasni filozofski tekst.

Za jednu princezu staru 2.500 godina, ta Antigona se baš mnogo muva naokolo. Od kada je debitovala na sceni 441. godine p.n.e. u Atini, njena priča ispričana je u stotinama dramskih komada, filmova i opera. Ko može da se takmiči sa njom? Odisej? Anansi? Betmen?

Sofoklova tragedija Antigona čini se kao jednostavna priča o heroini. Devojka stavlja na kocku svoj život da bi svom bratu priredila sahranu sa svim počastima nakon što je tako nešto ekspresno zabranio njihov stric Kreont, vladar Tebe. Ali komad i protagonistkinja sa prigovorom savesti neprestano bivaju iznova relevantni: u prvih nekoliko meseci 2026. godine, Antigona je samo Njujork posetila četiri puta, u četiri različite adaptacije za pozorište.

Možda se Antigoni opsesivno vraćamo upravo zato što je i dalje obavijena misterijom. Sofokle je stvarao u vreme kada su i pozorište i demokratija bili još mladi; tajne oba utkane su u komad. U svom najdubljem sloju, tragedija nas upozorava da se ne priklanjamo samo jednom etosu. Stvari koje se pojavljuju kao antietične - kao Antigona i Kreont - mogu da budu i povezane. Svet nije zaista sačinjen od suprotnosti.

Antigona protivreči svom poreklu i na drugačije načine. Iz Sofoklovog “Cara Edipa” naučili smo da se sudbina ne može izbeći i da, s obzirom na naše nesavršeno poznavanje sveta, činjenje prave stvari može da se ispostavi nemogućim. Ali Antigona se ne rve sa proročanstvom. U njenoj priči je sudbina ono što jedna nemoćna devojka učini, a pravi potez jeste moguć, sve dok se ne plašimo posledica.

Nakon što Edip izgubi vlast, Antigonina braća, Polinik i Eteokle, zarate oko trona; na kraju, Polinik pokreće opsadu Tebe. Potom novi kralj, Kreont, njihov stric, odbije da sahrani Polinika, štaviše izdaje edikt da njegov bratanac ima da bude ostavljen na putu da ga komadaju lešinari.

Adaptacije Antigone stalno su nailazile na mladića na putu. U Atini 2008. godine, policajac je hicem iz vatrenog oružja usmrtio petnaestogodišnjeg Aleksandrosa Grigopulosa, što je izazvalo proteste širom grada. Dve godine kasnije, italijanska pozorišna trupa Motus istraživala je to ubistvo u komadu “Aleksis: Grčka tragedija”, multimedijalnoj varijaciji Antigone.

Sofoklova Antigona buni se iz ljubavi i zbog ljubavi. Posipajući prahom telo svog brata, “sahranjujući” ga ritualno, ona svesno krši Kreontovu zabranu. Svako doba ima svoju verziju. Izvrsna ratna Antigona Žana Anuja, napisana 1943. godine u Parizu pod nacističkom okupacijom, ostavila je višijevske cenzore u nedoumici oko toga da li su upravo oni bili predmet kritike.

Granica između teroriste i borca za slobodu, religioznog fanatika i pravičnog vernika neprestano se pomera. Ovo neprekidno previranje ideja pretvorilo je “Antigonu” u počasni filozofski tekst. Arhetip “loše devojke” Antigona može da bude lik krajnosti, opisana rečju deinos, što znači i “čudesno” i “jezivo”.