Benksijev izbrisani identitet: Misterija ili kontrola?

Decenijama čuvana tajna o pravom identitetu Benksija (Banksy) poljuljana je istragom agencije Rojters, koja je objavila da je riječ o Robinu Ganingamu, koji je postao „Dejvid Džons“. Banksijev tim tvrdi da to nije on, a za Rojtersovu istragu navode da sadrži detalje sa kojima se njihov klijent ne slaže.

„Ako je Rojtersov identitet tačan, postavlja se ključno pitanje: zašto baš sada?“, kaže Maja Ćirić, nezavisna kustoskinja i kritičarka umjetnosti, dodajući da ono u ovom trenutku djeluje kao čin „razoružanja“. „Na pragu trećeg svjetskog rata, otkrivanje Benksijevog identiteta djeluje kao čudan prioritet, kao čin ‘razoružanja’. Stvar vidim prije kao ideološki čin, kao sociološki mehanizam neutralizacije subverzije, nego kao novinarski podvig. Djeluje kao distrakcija od ozbiljnijih tema, kao zatvaranje jedne priče prije nego što istorija uzme maha“, smatra Maja.

Prema njenim riječima, ključno je to kako „sam identitet djeluje kao razoružanje“. „Svesti anonimni, univerzalni glas pobune na ‘sredovječnog, bijelog muškarca’ znači smjestiti njegov aktivizam u usku identitetsku nišu. Čim se autor personalizuje i etiketira, njegova poruka prestaje da bude univerzalni poziv, postaje ‘samo’ lični stav, antiratna poruka ili kritika establišmenta, jednog čovjeka iz Bristola. Drugim riječima, misterija je mobilisala mnoge. Otkriveni identitet relativizuje kritiku“, zaključuje Maja Ćirić.

Stevan Vuković, teoretičar umjetnosti, navodi da stvarna moć Benksijeve anonimnosti ne leži u maski, već u pravnom i korporativnom inženjeringu. Prema njegovim riječima, Banksijeva nevidljivost je pažljivo konstruisan sistem „izbrisanog identiteta“ koji koristi same mehanizme kapitalizma da bi ostao van njegovog domašaja.

Ovu složenu strategiju Vuković vidi kroz nekoliko nivoa zaštite koji obesmišljavaju puko otkrivanje imena, počevši od onoga što naziva „korporativnim štitom“. „Jedan od najefikasnijih alata za očuvanje anonimnosti u digitalnom dobu je korišćenje nominovanih akcionara. Godinama je primarna kompanija preko koje je Benksi poslovao, Pictures on Walls Limited (POW), koristila imena poznatih saradnika (poput Džejmija Juleta iz benda Gorillaz) kao zvanične vlasnike u registrima. Ovaj ‘lažni trag’ zadovoljio je javnu radoznalost, dok su stvarni tokovi novca ostali skriveni iza kompleksnih ugovora o povjereništvu“, objašnjava Vuković.

On dodaje da su 2016. godine, kada su u Britaniji pooštrene kontrole transparentnosti, njegovi pravni timovi izvršili seriju restrukturiranja koja su vlasništvo praktično učinila nevidljivim za bilo kakvu rutinsku pretragu registra. Prema Vukovićevim riječima, umjesto pojedinca, nosilac svih prava postala je mreža Discretionary Trust-ova i ofšor kompanija, svojevrsnih „Proxy“ entiteta – „Benksi ne kupuje avionsku kartu; kupuje je kompanija X za anonimnog konsultanta“.

Pravno brisanje civilnog identiteta, odnosno proces u kojem subjekt postaje „duh“, prema riječima Vukovića je možda i najfascinantniji aspekt ove strategije. On ističe da to ne znači brisanje iz matične knjige rođenih, već potpuno izmještanje fizičke osobe iz birokratskih tokova kroz svojevrsnu „građansku smrt“. Onog trenutka kada mediji označe određeno ime kao „Benksija“, taj identitet za sistem postaje operativno mrtav. Ta osoba prestaje da posjeduje bankovne račune, nekretnine ili ugovore na svoje ime i u svijetu transakcija postaje neko ko fizički postoji, ali pravno ne ostavlja digitalni otisak.

Vuković napominje da advokatske kancelarije imaju stroga uputstva da, u slučaju sudskog dokazivanja identiteta, automatski prebace svu imovinu na nove, unaprijed pripremljene entitete, čineći svaku tužbu protiv „fizičkog lica“ bespredmetnom. Uporedo sa pravnom nedodirljivošću, Benksi je osigurao i tržišnu dominaciju stvorivši sopstveno regulatorno tijelo – Pest Control Office. Vuković objašnjava da je to jedina instanca koja izdaje sertifikate o autentičnosti (COA), čime anonimnost funkcioniše kao apsolutna tržišna moć. Ako neko pokuša da proda rad ilegalno skinut sa zida, Pest Control odbija sertifikaciju, čime rad postaje bezvrijedan, a umjetnik direktno kontroliše tržište bez ikakvog fizičkog prisustva.

Logistika ove operacije, kako navodi Stevan Vuković, podsjeća na svojevrsnog „Trojanskog konja“. Akcije u zonama sukoba, poput onih u Ukrajini 2022. godine, ukazuju na to da Benksi koristi simbiozu sa velikim muzičkim turnejama, krećući se kroz najstrože kontrole kao dio tehničkog osoblja bendova. Kada se svi ovi elementi sklope, postaje jasno da Benksi nije samo umjetnik koji koristi zidove kao platno. Možda je upravo ova detaljno razrađena strategija brisanja i skrivanja identiteta zapravo njegovo najveće i najkompleksnije umjetničko djelo.