Istorijski pregled autokefalne crnogorske crkve od Grigorija Mikića

Sveštenik Srpske pravoslavne crkve, protojerej i katiheta Grigorije Mikić (1883–1957), objavio je 1936. godine knjigu pod naslovom „PREGLED ISTORIJE HRIŠĆANSKE CRKVE, II, SRPSKA CRKVA“, koja je niz godina bila srednjoškolski udžbenik bogoslovije u Kraljevini Jugoslaviji. U ovoj knjizi, Mikić saopštava istorijsku i kanonsku činjenicu da je Crnogorska pravoslavna crkva bila samostalna, nezavisna i autokefalna crkva.

U njegovom radu navodi se i status udžbenika u prosvjetnom sistemu tog vremena. Mikić citira mišljenje Glavnog prosvetnog saveta i odluku Svetog arhijerejskog Sinoda, koji su omogućili korišćenje knjige u srednjim školama. U knjizi, Mikić piše: „U velike vladike crnogorske ide i Petar I. Petrović (1784-1830). Nešto pre njega ukinuta je pećka patrijaršija, no crnogorska se Crkva nije podvrgla carigradskoj, nego je nastavila život kao samostalna Crkva, koju je priznala ruska Crkva.“

Mikić ističe značaj Petra I. Petrovića, koji je bio ključna figura u crnogorskoj istoriji. Tokom njegovog vladanja, crkva se nastavila razvijati, a Petar I. je proglašen svetiteljem. Njegov sinovac, Petar P. Petrović Njeguš, takođe je ostavio značajan trag u crnogorskoj istoriji kao pesnik-filozof. Mikić navodi da je „Godine 1852. prestaje svetovna vlast crnogorskih vladika“, a crkvena vlast postaje odvojena od svetovne.

Poslednji mitropolit samostalne crnogorske Crkve bio je Mitrofan Ban (1885.-1920.), za čije je uprave došlo do reformi unutar Crkve. Mikić zaključuje da je nesporna činjenica da je Crnogorska pravoslavna crkva bila autokefalna tokom vekova, što je i on sam priznao u svojoj knjizi iz 1936. godine, u vreme kada je autokefalna crkva nasilno ukinuta 1918. godine. Ova istorijska činjenica ostaje relevantna u savremenim diskusijama o crnogorskoj pravoslavnoj crkvi.