Mrtve duše: Dvije impresije o Mihaelu Martensu

Mihael Martens, njemački novinar, publicista i istraživač života Iva Andrića, postao je tema javnosti nakon nedavne konferencije u Beogradu. Njegova knjiga "U požaru svjetova - Ivo Andrić, jedan evropski život" smatra se izuzetno dragocjenom i zanimljivom. Martens je dugogodišnji dopisnik Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ) za jugoistočnu Evropu.

Prva impresija o Martensu javila se tokom konferencije "Moć kulture. Kultura sjećanja - politike i sjećanja" u Herceg Novom, održane 23. oktobra 2021. godine. Knjiga o Andriću, promovisana na ovoj konferenciji, rezultat je sedmogodišnjeg istraživanja u raznim arhivima, pretežno njemačkim, otkrivajući mnoge nepoznate detalje iz Andrićevog života, posebno iz njegove političke i diplomatske karijere. Martens naglašava da je Andrić kompleksnija ličnost od stereotipa koji ga prikazuju kao "pisca koji opisuje život u Bosni u vremenu otomanske dominacije".

U svom pristupu, Martens se ne boji da istraži i kontroverzne aspekte Andrićevog života, svjestan da je teško otkriti enigmu njegovog karaktera u složenim istorijskim vremenima. Tokom života, Andrić je imao priliku da upozna mnoge značajne ličnosti, uključujući Gavrila Principa, Adolfa Hitlera i Josipa Broza. Martens ostavlja budućim istraživačima da otkriju "noćnog i dnevnog Andrića", dok se u našoj sredini percepcija njegovog djela oblikuje kroz prizmu historijskih događaja iz prošlog vijeka.

Martensova knjiga dočekana je različito u regiji, a jedan komentar o Andriću opisuje kako ga različite nacionalne grupe vide kroz prizmu mržnje i predrasuda. Tokom promocije knjige u Herceg Novom, jedan učesnik je tvrdio da je Andrić "služio fašističkom režimu Stojadinovića", na što Martens nije pristao, naglašavajući Andrićevu ulogu kao integralnog Jugosloven. Njegovo djelo, bez obzira na političke turbulencije, ostaje iznad mržnje i kontroverzi, a Martens kao istraživač pokazuje svoju posvećenost temama koje se tiču Andrića.

Druga impresija o Martensu došla je tokom konferencije za štampu u Beogradu, gdje je izgovorio pitanje koje je izazvalo brojne reakcije: "Kako mi Evropljani možemo da vam pomognemo da ubijate više Rusa?" Ove riječi su izazvale burne reakcije, kako u Rusiji, tako i u Srbiji, dok je FAZ reagovao saopštenjem koje nije kritikovalo Martensa, već je ukazalo na nedovoljno precizne formulacije. Martensove riječi su izazvale rasprave o etici novinarstva i načinu na koji se mogu izraziti stavovi o teškim temama poput rata u Ukrajini.

U ovom kontekstu, Martensov pristup može se smatrati problematičnim, jer je važno naglasiti humanost i potrebu za mirom, umjesto poziva na dalja ubijanja. Kritičari su ukazali na cinizam i neodgovornost u izjavama koje se ne mogu povezati sa stilom ozbiljnog novinarstva. U svakom slučaju, Martens ostaje značajna figura u istraživanju Andrićeve zaostavštine, ali i u savremenim političkim diskusijama o ratu i miru.