Kada je Ćemovsko polje vodilo prema Jerusalimu

Jedan od dječaka iz Vajdine kolone bio je budući reditelj Momir Matović. Ono što je 1966. doživio kao neobičan prekid školskih obaveza, decenijama kasnije postalo je predmet njegovog istraživanja i kolekcionarske potrage. Pronašao je originalni australijski plakat filma, a potom i restauriranu, titlovanu kopiju 'Vrata raja'.

Za Pobjedu sada rekonstruiše dane snimanja. Jednog kasnojesenjeg jutra 1966. godine nastava za grupu učenika titogradske OŠ 'Savo Pejanović' nije počela školskim zvonom. Pred školom su ih čekali autobusi koji su ih odvozili prema Ćemovskom polju i kanjonu Cijevne. Tamo bi im kostimografi preko odjeće navlačili jutene vreće i jagnjeće kože, rekviziteri dijelili šljemove, štitove, mačeve i crkvena znamenja, a asistenti preko megafona pokušavali da stotine nestrpljivih mališana pretvore u disciplinovanu kolonu srednjovjekovnih krstaša.

Njihov filmski put vodio je prema Jerusalimu, ali se završavao na kamenitim predjelima nadomak Titograda. Ispred te neobične povorke stajala je kamera Andžeja Vajde, jednog od najznačajnijih evropskih i poljskih reditelja 20. vijeka. U Crnoj Gori je, u produkciji beogradskog 'Avala filma', snimao 'Vrata raja', ekranizaciju romana Ježija Andžejevskog o Dječjem krstaškom pohodu. Film je gotovo u cjelosti nastao u okolini Titograda, ali nikada nije otvorio vrata jugoslovenskih bioskopa.

Na Berlinskom festivalu 1968. dočekan je zvižducima i negodovanjem, a i sam Vajda kasnije ga je smatrao stvaralačkim neuspjehom. Šezdeset godina poslije snimanja i u godini kada se navršava decenija od Vajdine smrti (1926-2016), 'Vrata raja' ipak se ukazuju kao mnogo više od zaboravljenog i osporavanog filma. Priča o njegovom nastanku istovremeno je svjedočanstvo o vremenu u kojem su Ćemovsko polje, Cijevna, Skadarsko jezero, Crnogorsko primorje i kanjoni bili veliki studio pod otvorenim nebom, a 'Lovćen film', Filmski studio Titograd, 'Zeta film' i 'Mediteran film' raspolagali kadrom i tehnikom sposobnim da učestvuju u zahtjevnim međunarodnim koprodukcijama.

Prije nego što ode daleko u prošlost, Matović nas danas podsjeća da se poslije zatiranja jednog uspješnog perioda crnogorske kinematografije 'Lovćen filma', Filmskog studija Titograd i 'Zeta filma' dugo vremena Ministarstvo kulture mučilo sa odrednicom 'kinematografija', da bi je potom, s određenim olakšanjem, ustupilo novoosnovanom Filmskom centru Crne Gore. Ova budžetska ustanova, pored glavne obaveze – sufinansiranja kinematografskih projekata crnogorskih autora i njihovih producenata – ulaže napore u razvoj programskih zadataka.

Između ostalog, tu je redovno godišnje predstavljanje na značajnim filmskim festivalima i smotrama, gdje se na zakupljenim štandovima festivalskim posjetiocima kontinuirano predstavlja njegova djelatnost, uglavnom promocijom redovne produkcije, ali i pozivom inostranim producentima da iskoriste mogućnosti crnogorskog podneblja kao eventualne lokacije za realizaciju filmskih projekata. Tadašnji crnogorski filmski radnici, svojski zainteresovani za svaki filmski projekat, kompletno autorski i tehnički osposobljeni, sa lakoćom su realizovali brojne filmske projekte evropskih producentskih kuća, ne samo u Crnoj Gori nego i na prostorima nekadašnje Jugoslavije.

- Da spomenemo samo nekoliko naslova: 'Polikuška' (Karmine Galone), 'Stepa' (Alberto Latuada), 'Bijeli đavo' (Rikardo Freda), 'Orazi e Curiazi' – jednostavno preveden kao 'Orjaci i kurjaci' (Terens Jang), 'Trojanski rat' (Đorđo Feroni), 'Mongoli' (Andre de Tot), 'Okus nasilja' (Robert Hosein), 'Dugi brodovi' (Džek Kardif), 'Šut i Piramida boga sunca' (Robert Siodmak), od kojih mnogi sa ove liste nijesu ovdje prikazivani ili su pali u zaborav – podsjeća Matović.

Jedan od tih filmova, koji je krajem 1966. godine skoro u cjelosti realizovan u okolini tadašnjeg Titograda, jesu i 'Vrata raja' čuvenog poljskog reditelja Andžeja Vajde – njegovo drugo filmsko gostovanje van umjetničkih i političkih stega u svojoj domovini. Poljski književnik Ježi Andžejevski, napominje Matović, napisao je 1960. godine roman o Dječjem krstaškom pohodu, koji je poslužio kao osnova za scenario filma 'La Croisade Maudite' (Vrata raja). Taj istorijski događaj opisuje se kao mirni marš prema Jerusalimu, pokrenut oko 1212. godine, koji je okupio djecu i mlade uvjerene da će svojom nevinošću, ljubavlju i miroljubivošću osloboditi Jerusalim od 'nevjernika'.

- Svakog jutra, mislim da je bila kasna jesen, ispred škole 'Savo Pejanović' dolazilo je nekoliko autobusa gradskog saobraćajnog preduzeća i odvozilo nas na lokacije za snimanje, koje se odvijalo u pojedinim djelovima kamenitog kanjona rijeke Cijevne i po pustim prostranstvima Ćemovskog polja. Po dolasku, kostimografi su odmah navlačili preko naše odjeće jutene vreće i jagnjeće kože, a rekviziteri su dijelili metalne šljemove, štitove i mačeve, dok je svako u ruci morao da nosi neko crkveno obilježje - krstače sa ikonama ili crkvene zastave – prisjeća se Matović.

Bilo je, kaže, teško organizovati gomilu filmski neiskusne, nestrpljive djece, pa su asistenti trčali i vikali preko megafona da, kako-tako, sve bude spremno za snimanje. Takve scene uglavnom su bile sporo pokretne, pa je snimanje trajalo tokom čitavog dana. Ponekad bi ta masa stajala na jednom mjestu, ispunjavajući kadar, dok su u prvom planu glumci izgovarali tekst ili vodili dijaloge. To se ponavljalo po nekoliko puta i najteže je padalo onima koji su bili u prvom planu, kao dio jednog mizanscena – priča Matović.

Od ondašnjih medija jedino je 'Titogradska tribina', u broju 306 iz 1966. godine, objavila tekst o snimanju filma i razgovor sa rediteljem, pod naslovom 'Mali krstaši na Cijevni', novinarke Nevenke Radunović. Različiti jezici kojima su govorili glumci i članovi filmske ekipe, kao i nepoznato okruženje u kojem se film snimao, doveli su do toga da reditelj nije uspio u dovoljnoj mjeri da ovlada snimanjem.

Što se dešavalo sa filmom, to je druga priča. Otkupljen od nekih producentskih kuća, uopšte nije zaživio bioskopskim životom, nije prikazivan ni tada ni kasnije na TV kanalima i tako je, kao anatemisan, pao u duboki zaborav – priča Matović. Kao kolekcionar originalnih crnogorskih filmskih plakata i plakata svih ostalih koprodukcija snimanih na ovim prostorima, godinama je tragao za originalnim plakatom ovog filma.

- I, kao nekim čudom, jednog dana na jednoj od bezbrojnih platformi za prodaju filmskih plakata pojavio se plakat sa originalnim naslovom 'La Croisade Maudite', čak iz Australije. Bez obzira na cijenu, odmah sam ga naručio i arhivirao. Uporedo sam tragao za kopijom filma 'La Croisade Maudite' na bilo kojem DVD nosaču. Bilo je i to godinama uzaludno traganje, dok prošle godine nijesam dobio od jednog beogradskog video-distributera titlovanu i u 2K rezoluciji obrađenu DVD kopiju – kaže Matović.

Sada, poslije toliko godina, gledajući ovaj film, Matović je impresioniran vizuelizacijom ove ideje, ekspresivnošću Ćemovskog polja, kanjona Cijevne i kamenitih predjela Pavlove strane, po kojima se, pentrajući se i nestajući na horizontu, kreću maleni 'krstaši' u svojoj neuspjeloj misiji. Film obiluje epizodama dijaloga i akcije mlade glumačke ekipe, ali nekako nerazumljivo i neujednačeno zaokružuje filmsku naraciju. Naravno, ima i scena sa homoseksualnim motivima, što je za tadašnje vrijeme bilo veoma smjelo, dok se danas takve teme mnogo otvorenije prikazuju u filmu i drugim umjetnostima – ističe Matović.

Kuriozitet svega toga, prema njegovom mišljenju, jeste pitanje zašto je odabrana upravo lokacija Ćemovskog polja. - Ovaj titogradski studio pod nebom, koji je već bio razrađen u 'Lovćen filmu', omogućavao je mnogim filmskim ekipama da i prije ovog filma vizualizuju svoje projekte. Nadomak grada, ova pustopoljina omogućavala je da se kamera okrene za 360 stepeni, a da u kadru ne bude ništa suvišno. Nigdje kuća, prolaznika, automobila, gužve - samo tišina. Uslijedila je prava najezda italijanskih i američkih producenata – priča Matović. Tako je ova lokacija, uz motive starovaroških ulica, korišćena za snimanje prvog filma u Crnoj Gori, 'Polikuška'.