Godinjske zvjezdane noći: Književnost i umjetnost

Na petom jubilarnom izdanju festivala „Godinjske zvjezdane noći“, sinoć je dominirala književnost. Publici su se predstavili poznati pisci – Dragan Jovanović Danilov, Jasenka Lalović i Radomir Uljarević, čije su riječi i poezija snažno odjeknule u autentičnom prostoru crmničkog kraja, a magija je zaokružena nastupom Bilje Krstić i Bistrik orkestra, u duhu etno muzike Balkana.

Festival je nastao iz potrebe da kultura i umjetnost zažive u tom istorijskom dijelu barske opštine i Crne Gore, ali i sa ciljem da se ukaže na njegove prirodne potencijale, kulturnu baštinu i nestvarnu ljepotu Crmnice i Skadarskog jezera, najvećeg na Balkanskom poluostrvu.

Zato je drugo festivalsko veče počelo predavanjem o biodiverzitetu Skadarskog jezera, koje ne predstavlja samo prirodno blago, već važan segment identiteta. Priroda je uvijek bila inspiracija umjetnicima, a sa druge strane kultura i umjetnost mogu mijenjati svijest i biti saveznici u čuvanju dragocjenih resursa, čulo se na zanimljivom predavanju koje je održala Marija Vugdelić iz Ministarstva ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera, koje je ove godine prepoznalo značaj Godinjskog festivala i u tom kontekstu ga i podržalo.

„Svi živi organizmi na Zemlji, biljke, životinje sa kojima dijelimo život, predstavljaju biodiverzitet. To je ta živa komponenta našeg planetarnog sistema sa jedinstvenim genima. Ako posiječemo jednu bukvu ili jedan cvijet, nismo samo njih uništili, već i neke jedinstvene genske kombinacije. Sve više pričamo o biodiverzitetu jer on nestaje, pojedine vrste ubrzano odumiru, što je alarmantno. Priroda nam daje mnogo više nego što to na prvi pogled izgleda i nikada nismo i ne možemo prestati da zavisimo od nje. Mi, koji se na akademski i stručan način bavimo ovom problematikom, to nazivamo usluge ekosistema. Na primjer, vodu koju pijemo možemo koristiti jer su je šume i livade prečistile. Voće i povrće možemo da jedemo jer su ga pčele i ostali insekti oprašili itd. Ali biodiverzitet je i izvor kulturnih usluga, o kojima se najmanje priča. Koliko je priroda inspiracija umjetnicima suvišno je govoriti. Slike Gorana Ćetkovića ovdje na festivalu svjedoče o tome. Biodiverzitet doprinosi kulturnom identitetu i svaka nacija i država ga grade, između ostalog, i na tome. Ovaj ambijent ovdje i drugi slični prostori formiraju naš kulturni identitet, jer priroda nije samo kulisa na kojoj se naša istorija odvijala, već je dio onoga što jesmo“, kazala je, između ostalog, Vugdelić, koja je istakla da je predavanje za Godinjski festival zato i naslovljeno „Priroda, umjetnost i čovjek pod istim zvijezdama“.

Upravo su se na Godinjskom festivalu te vrijednosti susrele na očigledan način. Dragan Jovanović Danilov je jedan od najznačajnijih savremenih srpskih i evropskih pjesnika, romanopisac, likovni kritičar i esejista, najprevođeniji srpski pjesnik, prisutan u mnogim svjetskim antologijama. Njegova poezija ima izuzetnu recepciju u italijanskom, francuskom i engleskom jeziku. Dobio je sve najznačajnije književne nagrade u zemlji, ali i važne inostrane, između ostalih i prestižno italijansko priznanje „Seneka“. O njegovom stvaralaštvu mnogo se piše u stranim stručnim publikacijama, a u naučnim krugovima je predmet izučavanja; pojedini autori u Italiji, Slovačkoj i drugim zemljama njegovoj poeziji posvetili su i doktorske disertacije. Njegova poema „Prošlost naše duše duboka je voda“ bila je inspiracija italijanskom umjetniku da komponuje muziku.

Kritičari Danilova ocjenjuju kao „najvrelijeg pjesnika današnjice“, „pjesnika ekstaze“, „poetu čije riječi dolaze sa dna duše i iz udaljenih snova“.

Ovaj autor je veoma posvećen i likovnoj umjetnosti, koja je uz književnost prisutna i na Godinjskim zvjezdanim noćima. On kaže „da slike treba čitati“. Iz tog interesovanja nastale su brojne likovne kritike i monografije koje je Danilov napisao o velikim slikarima, između ostalih i njegov roman o jednom od najvećih srpskih slikara Savi Šumanoviću, naslovljen „Jelen noći“.

„Nadovezao bih se na predavanje gđe Vugdelić koja je ukazala na vezu prirode i umjetnosti. Veliki crnogorski slikar Petar Lubarda snažno je osjećao pejzaž, taj crnogorski krš i ljepotu. Dado Đurić je upravo ovdje na Skadarskom jezeru, gledajući zalazak sunca, po prvi put osjetio damar umjetnosti. Drago mi je da sam večeras okružen slikama još jednog vašeg dobrog umjetnika, Gorana Ćetkovića, o čijem sam slikarstvu pisao i otvorio mu nekoliko izložbi u Beogradu. Pisao sam i o mnogim drugim slikarima, a ono što bih večeras želio da potenciram jeste da mi se veoma dopada jedna vrsta kosmopolitizma na ovom festivalu, jer kosmopolitizam jeste spoj domaćeg ognjišta i svijeta. Naše različitosti su bogatstvo i dragocjenost, koje nisu, možda, samo dobre u političkom smislu. To je i tradicija – mjesto gdje ono staro sija novim, oplemenjenim sjajem. Miješanje kulturnih identiteta je naš Mediteran“, kazao je publici Danilov, a potom progovorio kroz svoje stihove i pjesme.

Učesnica druge večeri festivala bila je i Jasenka Lalović, koja je odrastala upravo između mora i krševitih brda. Prostor sa kojeg je ponikla snažno je oblikovao u spisateljicu kakva je danas i u jednog od najčitanijih autora posljednjih godina u regionu. Po sopstvenom priznanju, provođenje ljetnjih raspusta kod babe u Crmnici, do trinaeste godine, dalo joj je prvi impuls za pisanje i to je, između ostalog, razlog što tradicija i autentično biće ovih prostora izviru iz korica svake njene knjige. Najprije je napisala trilogiju „Brda od pelina“, za koju joj je najveća inspiracija bila baba Dragica, rođena Bokan, u crmničkom selu Bukovik, koja je, kako je istakla autorka, svojim potomcima ostavila najveći dar – brojnu i složnu porodicu. Nakon što su prva tri romana odlično prihvaćena, objavila je „Bastadur“ (o granicama – geografskim, porodičnim i unutrašnjim, i vrijednostima slobode koju biramo ili ne u životu i ljubavi) i najnoviji „Zera luče“, u kojem je ispisala snažnu i emotivnu hroniku crnogorske žene, tihog i postojanog stuba porodice, tradicije i trajanja. Njena djela dopiru do same srži ne samo crnogorske žene, nose iskonsku mudrost i poruke, čuvaju autentičan lokalni govor sa davno zaboravljenim riječima, izrazima i lokalizmima. Zato je razumljivo zašto su njene knjige ocijenjene i kao veoma važne u kulturološkom smislu.

Jasenkino gostovanje na Godinjskim zvjezdanim noćima, u jeku promocije njenog novog romana „Zera luče“, jeste i povratak u zavičaj, koji je u njenim romanima otjelotvoren sa svom svojom ljepotom, teškim i ponekad ružnim stranama, ali i duboko ljekovitim spoznajama i suočavanjima sa samim sobom, o čemu je Jasenka sinoć veoma emotivno govorila na festivalskoj sceni.