Izbor novog patrijarha Gruzije

Najranije četrdeset dana, a najkasnije dva mjeseca, rok je za sazivanje proširenog sabora Gruzijske pravoslavne crkve koji će izabrati novoga katolikosa-patrijarha, objavljuje portal TV „First Channel”, javnoga servisa iz Tbilisija (1tv.ge). Crkva Gruzije je juče ostala bez poglavara, nakon smrti Ilije II.

Prema ustavu Gruzijske pravoslavne crkve, mjestobljustitelj (v.d. poglavara) dužan je da sazove sabor. Mjestobljustitelj je mitropolit Šio Mudžiri. Prije sabora, biće održana sjednica sinoda radi izbora patrijarških kandidata.

Kandidat za patrijarha Gruzije mora ispunjavati sljedeće kriterijume: biti gruzijske nacionalnosti, episkop Gruzijske pravoslavne crkve, posjedovati teološko obrazovanje i značajno iskustvo u crvenom upravljanju, imati između 40 i 70 godina. Svaki član sinoda ima pravo da predloži jednog patrijaršijskog kandidata, uključujući i sebe.

Tri arhijereja koji dobiju najviše glasova na sinodu kandidovaće se za patrijarha na proširenom saboru. Ukoliko nijedan kandidat ne dobije više od polovine glasova, biće održan drugi krug glasanja, sa učešćem dva kandidata koji su dobili najviše glasova u prvome krugu. Na proširenom saboru, kandidat koji dobije više od polovine glasova prisutnih smatraće se izabranim za poglavara Crkve Gruzije.

Gruzijski predstojatelj nosi i titulu katolikosa (grč. καθολικός), što u prijevodu znači: vaseljenski, sveopšti, saborni. Cjelokupan naziv titule glasi: Njegova Svetost i Blaženstvo Katolikos-Patrijarh cijele Gruzije, arhiepiskop mcketski i tbilisijski, mitropolit picundski, suhumski i abhazijski.

Crkva Gruzije – koja se službeno samonaziva: Gruzijska apostolska autokefalna pravoslavna crkva – jedna je od najstarijih hrišćanskih jurisdikcija. Prema predanju, korijeni se mogu pratiti do rane i kasne hristijanizacije Iverije i Kolhide od strane apostola Andreja u 1. vijeku nove ere, odnosno sv. Nine u 4. vijeku.

Godine 1801, Kraljevina Kartl-Kaheti (Istočna Gruzija) je okupirana i anektirana od strane Ruske carevine. Do 1811. godine, ruske vlasti su ukinule autokefalni status Crkve Gruzije. Uprkos snažnom protivljenju u Gruziji, ona je podvrgnuta sinodalnoj vlasti Ruske pravoslavne crkve.

Od 1817. godine, mitropolit, ili egzarh, zadužen za Gruziju bio je etnički Rus, bez poznavanja gruzijskog jezika i kulture. Gruzijska liturgija je potisnuta i zamijenjena crkvenoslovenskom, drevne freske su preokrečene sa zidova mnogih crkava, a objavljivanje vjerske literature na gruzijskom jeziku je strogo cenzurisano.

Pozivi za obnovu autokefalnosti su se čuli tokom intelektualnog nacionalnog preporoda koji je počeo 1870-ih. Nakon svrgavanja cara Rusije Nikolaja II 1917. godine, gruzijski episkopi su jednostrano obnovili autokefaliju svoje Crkve. Ruska crkva nije prihvatila ove promjene.

Poslije invazije Crvene armije na Gruziju 1921. godine, sovjetske vlasti su stotine hramova zatvorile, a mnogi gruzijski klirici su ubijeni. Staljin je 1943. uticao da nezavisnost Gruzijske pravoslavne crkve prizna Ruska pravoslavna crkva.

Gruzijska pravoslavna crkva je 1990. godine, uoči međunarodnog priznanja državne nezavisnosti Gruzije, dobila kanonski tomos o obnovljenoj autokefaliji od Vaseljenske patrijaršije. Crkva Gruzije, sa preko 3 miliona sljedbenika u zemlji, ima 49 eparhija u zemlji i inostranstvu, od kojih su neke sada bez episkopa.

Posebna uloga crkve u istoriji zemlje priznata je u čl. 9 Ustava Gruzije, a odnosi sa državom dalje su definisani u Ustavnom sporazumu (Konkordatu) koji su 2002. godine potpisali tadašnji predsjednik Eduard Ševardnadze i patrijarh Ilija II.

U jeku uzavrelih unutrašnjih političkih borbi u Gruziji, 2021. godine stotine dokumenata vezanih za sveštenstvo Gruzijske pravoslavne crkve postale su javno dostupne na internetu. Iz ovih dokumenata je postalo poznato da je gruzijska državna bezbjednost od 2014. godine sprovodila masovnu operaciju nadzora: pratila i prisluškivala telefone članova sinoda, patrijarha, njegovih vikara, episkopa, sveštenika i monahinja.

Dokumenti su organizovani tematski, a neki se tiču kriminalnih aktivnosti kao što su seksualni odnosi sa maloljetnicima, korupcija ili špijunaža za Rusiju. Takođe sadrže informacije o intimnim vezama, upotrebi droga i poslovnim aktivnostima.

Prema Gruzijskoj pravoslavnoj crkvi, „veliki dio objavljenih dokumenata izgleda da je falsifikovan; u nekim slučajevima, laž i istina su pomiješani, dok su neki dijelovi zaista istiniti”. Dio dokumenata se odnosio i na juče upokojenog Iliju II, koji je još od 1977. bio katolikos-patrijarh: „1950-ih studirao je na Moskovskoj teološkoj akademiji. U prošlosti je sarađivao sa KGB-om pod pseudonimom Iverski”, a „uticajna sekretarica-pomoćnica patrijarha, Šorena Tetruašvili, trebalo je da napušta funkciju 1990-ih; međutim, ona je ostala na svojoj funkciji do danas na lični zahtjev Ruske patrijaršije”.

Tokom parlamentarnih izbora u Gruziji 2024. godine, najavljivana je iz nekih partija mogućnost ustavnog amandmana kojim bi se pravoslavlje odredilo kao državna religija. Nasuprot tome, Gruzijska pravoslavna crkva je izrazila skepticizam, strahujući da bi takva promjena mogla da ugrozi njenu nezavisnost i poveća kontrolu vlade.