Evropa želi da se riješi zavisnosti od Palantira

Kada su francuski i njemački šefovi bezbjednosnih službi prošlog mjeseca najavili planove za razvoj „evropske suverene digitalne kičme“, stručnjaci iz tehnološkog i odbrambenog sektora sa obje strane Atlantika znali su šta to zaista znači: zbogom Palantire! Širom Evrope traje potraga za alternativama američkoj kompaniji za analizu podataka, za koju sve veći broj državnih zvaničnika smatra da je previše duboko ukorijenjena u nekim od najosjetljivijih oblasti vlasti – od lokalne policije i globalnih obavještajnih operacija do nacionalne odbrane i zdravstvenih sistema.

Ipak, upravo su ključne funkcije koje Palantir obavlja u svakodnevnim poslovima, kao i njegova gotovo nenadmašna stručnost u radu s podacima, ono što će Evropi otežati da ga se odrekne u potrazi za većim stepenom digitalnog suvereniteta. „Budimo iskreni, Palantirov proizvod je veoma dobar i stvara zavisnost, gotovo je kao šećer u Coca-Coli“, rekao je francuski zagovornik digitalnog suvereniteta Filip Latomb. „Palantir može da obrađuje ogromne količine podataka sa velikom preciznošću, a zahvaljujući iskustvu imali su vremena da unaprijede svoje algoritme kroz rad sa mnogim klijentima i prilagode ih različitim namjenama.“

Ipak, nastojanje da se Evropa oslobodi Palantira širi se širom kontinenta – od Madrida, gdje je vlada Pedra Sančeza naložila državnim kompanijama da ubuduće isključe Palantir iz javnih nabavki, do francuske unutrašnje obavještajne službe DGSI, koja je izabrala francusku kompaniju ChapsVision umjesto Palantira. U Velikoj Britaniji sljedeći test mogao bi doći u februaru 2027. godine, kada će se nova laburistička vlada Endija Burnama suočiti sa odlukom da li da prekine ugovor vrijedan 330 miliona funti koji Palantir ima sa Nacionalnom zdravstvenom službom (NHS) za platformu objedinjenih zdravstvenih podataka.

Prošlomjesečna odluka francuskih i njemačkih obavještajnih službi da izaberu ChapsVision bila je dvostruki udarac za rukovodstvo Palantira. Izvršni direktor Aleks Karp pokazao je malo strpljenja prema naglom okretanju evropskih institucija od proizvoda njegove kompanije, poručivši da nije zabrinut zbog evropske konkurencije. „Imamo model onoga što ne funkcioniše“, rekao je prošle sedmice za Fox Business. „Zove se Evropa“.

Izvršni direktor ChapsVisiona Olivije Delenbah rekao je za POLITICO da je njegova kompanija profitirala od onoga što naziva „instinktivnim odbacivanjem Palantira“ u Evropi. Ipak, upozorio je da ne želi da se ChapsVision posmatra samo kao način za izlazak iz odnosa sa Palantirom. Digitalni suverenitet, tvrdi on, ostaće prazna fraza ukoliko vlade ne pretvore tu ideju u industrijsku politiku. „Potrebno nam je više javnih nabavki“, rekao je Delenbah.

Belgija, Njemačka, Luksemburg, Rumunija, Holandija i Kanada već su pokazale interesovanje za francusku vojnu vještačku inteligenciju Artemis AI, prema riječima Patrika Moreaua, jednog od tvoraca tog rješenja koje je razvila francuska vazduhoplovna i odbrambena kompanija Thales. „Svi žele da mogu da izaberu suvereno rješenje koje je kompatibilno sa NATO standardima“, rekao je on. „Za razliku od Palantirove crne kutije.“

Za sada, međutim, čak i zvaničnici koji žele suverene alternative priznaju da je evropsko tržište zamjene za Palantir i dalje fragmentisano i da evropske kompanije još nijesu dostigle njegov obim poslovanja i rezultate. Admiral Pjer Vandije, vrhovni saveznički komandant NATO-a za transformaciju, nedavno je rekao za POLITICO da Alijansa nema održivu alternativu Palantirovoj tehnologiji vještačke inteligencije za bojno polje. Drugi zvaničnik NATO-a, koji je dobio anonimnost kako bi otvoreno govorio, rekao je da Palantirov sistem ima nenadmašnu sposobnost da analizira ogromne količine satelitskih snimaka kako bi pomogao u identifikaciji ciljeva, preporučio oružje kojim bi trebalo djelovati, procijenio potrebnu količinu municije i automatski pokrenuo narudžbu za dopunu zaliha. „Koliko ja znam, danas ne postoji pravi konkurent Palantiru“, rekao je Vandije u maju.

Sloboda ili demokratija? Palantir su osnovali Aleks Karp i milijarder investitor Piter Til, a kompanija je reputaciju izgradila radeći unutar američkog sistema nacionalne bezbjednosti. Danas njena tržišna vrijednost iznosi oko 330 milijardi dolara. Til je jedan od najistaknutijih pristalica američkog predsjednika Donalda Trampa u Silicijumskoj dolini, dok je rad kompanije sa američkom Imigracionom i carinskom službom (ICE) i izraelskom vojskom bio predmet kritika organizacija poput Amnesty International zbog navodnih kršenja ljudskih prava. Dodatnu nelagodu zbog ideološki obojenog poslovanja Palantira izazvala su nedavna otkrića o Tilovom tajnom društvu Dialog, klubu za razmjenu ideja kojem se pristupa samo po pozivu i koji okuplja globalnu elitu, kao i Karpov manifest u kojem tvrdi da je Palantir najbolja nada demokratskog Zapada da ostane ispred autoritarnih rivala. „Piter Til objašnjava da odbrana slobode ne zahtijeva nužno demokratiju“, rekao je francuski poslanik Orelijan Sentul, autor izvještaja o zavisnosti od stranih vojnih tehnologija, za POLITICO. „On jasno stavlja tehnička sredstva u službu svog političkog projekta, a ovdje govorimo o tehnofašistima“.

Portparol Palantira, koji nije želio da bude imenovan, odbacio je takve optužbe kao „besmislene“, navodeći da su slične ocjene o kompaniji nedavno iznijeli i predstavnici ruskog Ministarstva vanjskih poslova. „Znamo na čijoj smo strani i uz koga stojimo“, rekao je portparol, pozivajući se na kontinuirani rad kompanije u podršci ukrajinskoj vojsci. „Od osnivanja kompanije, zaštita privatnosti i građanskih sloboda bila je temelj načina na koji radimo sa institucijama javnog i privatnog sektora. Zapadni političari trebalo bi dobro da razmisle ko je pravi neprijatelj i da ne dozvole da njima upravlja Kremlj“.

Mnogi evropski kritičari kompanije smatraju da pitanje Palantira ima više veze sa tehnološkim suverenitetom nego sa političkom ideologijom. Uklanjanje kompanije iz nekih od najosjetljivijih djelova evropskih bezbjednosnih struktura moglo bi predstavljati model za ostvarivanje veće tehnološke nezavisnosti. Suprotno tome, ukoliko evropske vlade ne budu mogle da se oslobode kompanije koja pruža softverska rješenja, to bi pokazalo koliko su nerealne nade da se smanji zavisnost od američkih tehnoloških giganata koji obezbjeđuju infrastrukturu u oblaku i hardver. Postoji i neprijatna činjenica da su, u isto vreme dok politički lideri pozivaju na prekid saradnje sa Palantirom, najveće evropske banke i investicioni fondovi tokom prošle godine značajno povećali ulaganja u američku kompaniju, dok ona nastoji da profitira od buma vještačke inteligencije, navodi istraživački portal Follow the Money.

Od kriznog alata do kritične infrastrukture Evropsko prisustvo Palantira izgrađeno je mnogo prije sadašnjeg procvata vještačke inteligencije. Jedna od karakteristika njegovog rasta bila je sposobnost da nikada ne propusti krizu kao priliku da pokaže svoju vrijednost vladama kojima je potrebna pomoć. U Francuskoj je, na primjer, Palantir stigao nakon terorističkih napada u Parizu u novembru 2015. godine, kada su se bezbjednosne službe suočavale sa snažnim pritiskom javnosti zbog pitanja kako su mogle da dozvole takvu tragediju. Domaća obavještajna služba potpisala je ugovor sa kompanijom za analizu podataka 2016. godine. Sličan obrazac pojavio se i u Njemačkoj, gdje je prva velika primjena Palantira uvedena u Frankfurtu, u saveznoj pokrajini Hesen. Policija je 2017. godine kupila Palantirov sistem Gotham i koristila ga pod nazivom hessenDATA. Sistem se pokazao kao ključni alat za policajce koji su velike količine informacija pretvarali u tragove za rješavanje krivičnih slučajeva. Njemačka je i dalje duboko podijeljena oko korišćenja Palantirovog softvera. Na saveznom nivou, ministar unutrašnjih poslova Aleksander Dobrint zalagao se za širu upotrebu Palantira i predstavio zakon koji bi mogao otvoriti vrata njegovoj široj primjeni na nivou države. Međutim, toj inicijativi protive se koalicioni partneri iz Socijaldemokratske partije, kao i visoki bezbjednosni zvaničnici.

Isti obrazac prelaska iz krize u ugovor pojavio se u Velikoj Britaniji tokom pandemije kovida 19. Odnos Palantira sa Nacionalnom zdravstvenom službom (NHS) počeo je kada je kompaniji plaćena simbolična jedna funta kako bi pomogla objedinjavanje podataka tokom krize, prema riječima britanskog direktora Palantira Luisa Mozlija. Europol, policijska agencija Evropske unije, koristio je Palantirovu platformu Gotham od 2016. do 2021. godine, prije nego što je odustao od nje. Za jednog zvaničnika Europola, kojem je odobrena anonimnost kako bi slobodno govorio o toj temi, problem sa Palantirom manje je ideološki, a više praktičan. Da, platforma je skupa, izaziva pitanja o suverenitetu i ostavlja klijente zavisnim od Palantira za ažuriranja, rekao je zvaničnik. Ali osnovno pitanje je da li svakoj agenciji zaista treba kompletan Palantirov sistem. „Palantir je zaista dobar kada imate ogromne količine podataka i želite da povežete sve“, rekao je. „Ali to nije slučaj kod nas. U mnogim situacijama alternative su dovoljno dobre. Ako bismo ga koristili, nijesam siguran da bi se naša efikasnost dramatično povećala“.

Dio Palantirovog pristupa u Evropi jeste angažovanje bivših zvaničnika institucija koje želi da pridobije kao klijente. OpenDemocracy je objavio da je Palantir zaposlio četiri bivša zvaničnika britanskog Ministarstva odbrane prije nego što je dobio ugovor vrijedan 240 miliona funti sa tim ministarstvom. Borba za uticaj Palantir sada traži nove poslovne prilike u Evropi, posebno u oblasti odbrane. Prvog jula Palantirov sistem Maven Smart System, koji je prvobitno koristio Pentagon, postao je potpuno operativan u NATO-u, što znači da je dobio bezbjednosnu dozvolu za rad na klasifikovanoj mreži. Prema saopštenju NATO-a, platforma povezuje sisteme komandovanja i kontrole širom Alijanse. „Mislim da je ovo veoma važna prekretnica za evropsku odbranu“, rekao je direktor Palantira za Veliku Britaniju.