Skupa struja iz jeftine politike: Termoelektrana Pljevlja i evropski izazovi

Prošli petak, 6. februara, bio je istorijski dan za Pljevlja, ali ne zbog saopštenja EPCG-a o puštanju sistema za odsumporavanje i denitrifikaciju u probni rad. Naime, tog dana, šef Delegacije EU, koordinator UN i predstavnik Evropske investicione banke posjetili su grad i prenijeli poruku da su Evropa i Ujedinjene nacije spremne da podrže pravednu tranziciju. Ova podrška podrazumijeva finansijska sredstva, znanje i iskustvo za stvaranje novih radnih mjesta u gradu, gdje se rudnik i termoelektrana moraju zatvoriti u okviru borbe protiv klimatskih promjena.

Direktor Rudnika reagovao je odgovorno, predlažući formiranje namjenskog Fonda za pravednu tranziciju, u koji bi se slivala sredstva iz EU i drugih donatora. Predstavio je konkretne projekte koje je rudnik već započeo, kao i nove inicijative u koje vrijedi ulagati. S druge strane, čelnici i medijski tim EPCG-a u svom saopštenju su istakli da posjeta predstavlja snažan signal podrške evropskih i međunarodnih partnera procesu ekološke rekonstrukcije, uz optimističnu tvrdnju da će se ekološkom rekonstrukcijom obezbijediti potpuno i dugoročno usklađivanje sa najstrožim evropskim ekološkim standardima. Ovim medijskim spinom zloupotrijebljena je posjeta visokih međunarodnih zvaničnika, imputirajući im ocjene koje nisu iznijeli, čime je javnost dovedena u zabludu.

U suštini, posjeta je imala za cilj da se dugoročna perspektiva rudnika i termoelektrane zamijeni ubrzanjem aktivnosti na sprovođenju pravedne tranzicije uz podršku međunarodne zajednice. Slična poruka upućena je i Crnoj Gori na sastanku Ministarskog savjeta Energetske zajednice, održanom 18. decembra 2025. godine. Nakon što je ministar energetike uspio proceduralnim manevrom da odloži donošenje odluke o produženom radu termoelektrane Pljevlja zbog kršenja evropskih propisa o emisijama štetnih gasova, usvojen je Zaključak broj 28, kojim se ugovorne strane upozoravaju da će se od 1. januara 2028. godine primjenjivati stroži kriterijumi za emisije i zaštitu životne sredine.

Termoelektrana Pljevlja, nakon ekološke rekonstrukcije i ugradnje neadekvatne tehnologije, ne može ispuniti ni postojeće BAT-AEL standarde za emisije azotnih oksida (<100 mg/Nm³), što potvrđuju i prvi testovi nakon puštanja u probni rad. Takođe, ne može dostići minimalni standard energetske efikasnosti za nova postrojenja (oko 36,5%). Još manje može ispuniti nove, strože standarde koji će važiti od 1. januara 2028. godine, u godini kada bi Crna Gora trebala postati članica EU, nakon zatvaranja svih pregovaračkih poglavlja.

Poruka Evrope je jasna: borba protiv klimatskih promjena se mora intenzivirati, a izlazak iz sektora uglja ubrzati. Pravni okvir Evropske unije neće dozvoliti izuzetke niti nova proceduralna odlaganja odluka kojima se rad termoelektrana koje ne ispunjavaju standarde proglašava nelegalnim. I pored svega, EPCG najavljuje da će od Agencije za zaštitu životne sredine tražiti dugoročnu dozvolu za rad termoelektrane u punom kapacitetu. Ovakvim potezima direktno se dovodi u pitanje uspjeh pregovora o zatvaranju poglavlja 15 (Energija) i 27 (Životna sredina), kao i strateški cilj članstva Crne Gore u EU 2028. godine.

Ovo ponašanje uprave EPCG, uz podršku dijela, ako ne i čitave Vlade, iracionalno je i iz ekonomskih razloga. Primjenom CBAM mehanizma od 1. januara 2026. godine, kroz obavezu kupovine sertifikata po ETS cijeni (oko 80-90 eura po toni CO2), rad termoelektrane postaje ne samo neisplativ, već i finansijski destruktivan. Troškovi proizvodnje električne energije znatno su viši od cijena po kojima se ona prodaje, a iz EPCG-a tvrde da ne namjeravaju povećavati cijene. Ključno pitanje ostaje: da li EPCG i Vlada svjesno rizikuju da nastavkom punog rada termoelektrane finansijski devastiraju preduzeće i ugroze evropski put Crne Gore, samo da bi održavali privid uspješnog upravljanja i kupovali politički legitimitet do izbora 2027. godine? Ili je preteško priznati da je rekonstrukcija termoelektrane propala i preuzeti odgovornost za to?

Javnost ima pravo da dobije, a Vlada i EPCG zakonsku obavezu da otvoreno i transparentno prikažu podatke o radu i poslovanju termoelektrane, njenim stvarnim troškovima, cijenama po kojima se električna energija prodaje, kao i o rizicima koje preuzimaju po budućnost EPCG i države. Bez pune istine o pravnom, ekonomskom i političkom kontekstu njenog rada, Crna Gora rizikuje da visoku cijenu današnje šutnje plaća godinama koje dolaze.