Zagađenje vazduha u Crnoj Gori: Dvostruko više preuranjenih smrti

Evropska istraživanja pokazuju da je prosječna stopa preuranjenih smrti koja se može pripisati zagađenju vazduha u zemljama Zapadnog Balkana četiri puta veća nego u zapadnoj Evropi. Dok je prosjek za države članice Evropske unije (EU) 78 preuranjenih smrti na 100.000 stanovnika, ta cifra se u Crnoj Gori penje do 182.

Prema podacima iz Nacrta strategije kvaliteta vazduha za period 2026–2029, u sjevernoj zoni Crne Gore, koncentracije suspendovanih čestica PM10 i PM2.5 su prekoračene tokom cijelog petogodišnjeg perioda od 2020. do 2024. godine. Takođe, zabilježeno je i prekoračenje ciljnog sadržaja benzo(a)pirena u sjevernim opštinama i centralnoj zoni na svim mjernim stanicama.

U tom dokumentu se ističe da ukupnim emisijama sumpor-dioksida u Crnoj Gori, u procentu od 99 odsto, doprinosi proizvodnja električne energije, odnosno Termoelektrana Pljevlja (TE). TE ne smije raditi bez ispravnog funkcionisanja sistema za odsumporavanje i sistema za automatsko praćenje emisija iz postrojenja, jer to može dovesti do uticaja na zdravlje stanovništva, nepoštovanja uspostavljenih graničnih vrijednosti emisija i u krajnjem zatvaranjem postrojenja prije planiranog roka.

Prema podacima, srednje dnevne koncentracije sumpor-dioksida, koje se ne smiju prekoračiti više od tri puta godišnje, tokom posmatranog perioda su bile ispod graničnih vrijednosti, osim u Pljevljima, gdje je tokom 2020. godine zabilježeno 14 dana s prekoračenjima. U decembru 2025. godine, nakon probnog puštanja u rad TE Pljevlja, mjerenja su pokazala da je 10 dnevnih srednjih vrijednosti koncentracija sumpor-dioksida bilo iznad propisanih graničnih vrijednosti.

Prema pravilima EU koja će se primjenjivati od 2030. godine, srednja dnevna koncentracija sumpor-dioksida će biti smanjena sa aktuelne granice od 125 µg/m3 na 50 µg/m3. U decembru, mjerenja su pokazala da je srednja polusatna vrijednost sumpor-dioksida iznosila 3.249,0 mg/m3, što je znatno iznad propisane granične vrijednosti od 200 mg/m3.

U strategiji se naglašava da grijanje i saobraćaj doprinose zagađenju vazduha. Ključni izvori emisija azotnih oksida su proizvodnja električne energije i drumski saobraćaj, dok se 99 odsto sumpornih oksida takođe vezuje za proizvodnju električne energije. U skladu sa navedenim, sektori u kojima se može ostvariti smanjivanje zagađenja vazduha su proizvodnja električne energije, grijanje domaćinstava i drumski saobraćaj.

Procjena Zajedničkog istraživačkog centra Evropske komisije (JRC) pokazuje da oko 7.000 preuranjenih smrti uslijed zagađenja vazduha u preko 30 gradova na Zapadnom Balkanu izaziva troškove od oko 300 miliona eura godišnje. Ključni strateški cilj ovog dokumenta je poboljšanje kvaliteta vazduha i unapređenje praćenja i upravljanja kvalitetom vazduha.