Decentralizacija prostornog planiranja u Crnoj Gori suočena s izazovima

U prvoj godini primjene Zakona o uređenju prostora, koji je usvojen u februaru 2025. godine, otkriveni su brojni izazovi u sprovođenju decentralizacije prostornog planiranja. Prema istraživanju Instituta alternativa (IA), samo devet od 25 opština osnovalo je lokalna preduzeća za planiranje prostora, a od toga su samo dva operativna. Iako je zakonski rok za osnivanje tih preduzeća istekao u maju 2025. godine, mnoge opštine još uvijek rade na osnivačkim aktima, dok dio njih nema nikakva rješenja.

Brza reforma sistema dovela je do nedostatka stručnog kadra, što je jedan od glavnih razloga za kašnjenje u osnivanju lokalnih preduzeća. Zakon ponovo uvodi lokalne planske dokumente, čime se dio nadležnosti u prostornom planiranju vraća opštinama. Državne planske dokumente izrađuje privredno društvo koje osniva Vlada, dok lokalne planske dokumente izrađuje društvo koje osniva skupština jedinice lokalne samouprave. Međutim, obavezu osnivanja privrednih društava ispunili su samo Glavni grad, Prijestonica i još sedam opština.

Iz Ministarstva prostornog planiranja, urbanizma i državne imovine su kazali da je „procijenjeno da izrada planskih dokumenata kao najvažnijeg resursa treba da bude u isključivoj nadležnosti države i lokalnih samouprava“. Agencija za planiranje prostora Crne Gore, prema zakonu, treba da ima odgovornog planera i najmanje osam planera, dok lokalna preduzeća trebaju imati odgovornog planera i najmanje četiri planera. Problem leži u tome što mnoge opštine nemaju dovoljno licenciranih planera i arhitekata koji ispunjavaju stroge zakonske uslove.

Odluke o osnivanju lokalnih preduzeća donijete su samo u devet lokalnih samouprava, dok su operativna preduzeća u Herceg Novom i Nikšiću. Ostale opštine, naročito one sa sjevera, suočavaju se s izazovima u formiranju preduzeća, a pojedini tvrde da nemaju ni rješenja. Iako se decentralizacija prostornog planiranja prepoznaje kao ključan korak ka jačanju lokalne autonomije, proces osnivanja novih preduzeća suočava se s ozbiljnim izazovima.

Podgorica je osnovala Agenciju za izradu lokalnih planskih dokumenata, koja će formirati stručni tim planera kako bi osigurala kvalitet planiranja. Prijestonica je takođe osnovala preduzeće, ali ono još nije počelo sa radom zbog nedostatka kadra. Nikšić je restrukturirao Agenciju za planiranje i projektovanje u skladu sa novim zakonom i planira da obavlja poslove prostornog planiranja za opštine Plužine i Žabljak.

U Herceg Novom, Kotoru i Tivtu formirano je jedinstveno preduzeće, dok su Bar, Budva i Ulcinj odlučili da osnuju svoja preduzeća. Međutim, opštine se suočavaju s problemima u zapošljavanju stručnog kadra zbog nedovoljno konkurentnih plata u odnosu na privatni sektor. Kako se situacija razvija, ostaje da se vidi kako će opštine prevazići ove izazove u sprovođenju decentralizacije prostornog planiranja.