Žrtve lažnih intimnih uradaka same se bore protiv digitalnog nasilja

Pravni sistem u Crnoj Gori, kao i u većini evropskih zemalja, još uvijek ne prepoznaje ozbiljnost i specifičnost seksualnog nasilja koje je rezultat upotrebe vještačke inteligencije. Žrtve, koje su najčešće žene, suočavaju se sa teretom dokazivanja i pokretanja postupaka, što ih dodatno opterećuje u borbi protiv digitalnog nasilja.

Naime, alati poput deepfake i nudify aplikacija omogućavaju stvaranje lažnih intimnih sadržaja bez saglasnosti osoba koje su na njima prikazane. Ove zloupotrebe bi trebalo normativno prepoznati kao oblik digitalnog seksualnog nasilja, uz obavezno krivično gonjenje po službenoj dužnosti, poručuje Muhamed Gjokaj, bivši predsjednik Savjeta Agencije za zaštitu ličnih podataka i slobodan pristup informacijama (AZLP).

Gjokaj ističe da se savremeni oblici digitalnog nasilja temelje na analognim obrascima i da član 8 Evropske konvencije o ljudskim pravima može biti primjenjen i na nove vrste zloupotreba. Evropski sud za ljudska prava (ESLJP) naglašava da pravo na privatnost uključuje i kontrolu upotrebe lične slike, identiteta i podataka, bez obzira na to kako su ti podaci prvobitno objavljeni.

Prema Gjokaju, fenomen deepfake tehnologije predstavlja prelomni trenutak u odnosu između tehnološkog razvoja i prava na privatnost. Prvi slučajevi zloupotrebe deepfake tehnologije zabilježeni su 2017. godine, kada su anonimni korisnici na Redditu počeli da objavljuju pornografske materijale u kojima su lica poznatih ličnosti digitalno integrisana u eksplicitne snimke.

Iako su ovi video-zapisi bili lažni, njihova uvjerljivost imala je stvarne posljedice po dostojanstvo i reputaciju žrtava. U tom trenutku, pravni sistemi nisu imali adekvatne instrumente za reakciju, jer se takvo ponašanje nije moglo jasno definisati ni kao kleveta, ni kao povreda autorskih prava.

Gjokaj naglašava da zaštita privatnosti ne zavisi od istinitosti informacije, već od njenog uticaja na lični integritet, što jasno svrstava ovu vrstu sadržaja u domen povrede člana 8 Konvencije. On dodaje da deepfake pornografija i algoritamski generisani sadržaji predstavljaju savremeni izraz mizoginije i sistemske degradacije žena.

Tehnologija, kako tvrdi, nije neutralna, a empirijski podaci pokazuju da su žrtve ovih zloupotreba u ogromnoj većini slučajeva žene. Ova disproporcija ukazuje na društvene obrasce u kojima se žensko tijelo i privatnost percipiraju kao objekti manipulacije i kontrole.

Pored toga, Gjokaj ukazuje na primjere iz Indije, gdje su fotografije žena korišćene za izradu deepfake pornografskih sadržaja, što je rezultiralo stvarnim posljedicama po njihove živote. Žrtve su često bile pod pritiskom da se povuku iz javnog života kako bi izbjegle sramotu.

Institucionalna reakcija na ove slučajeve je spora, a žrtve često odustaju od prijava zbog nedostatka podrške i informacija o svojim pravima. Takođe, Gjokaj podvlači da tehnologija sama po sebi ne stvara nasilje, već da društveni kontekst doprinosi njegovom širenju, čineći digitalne alate sredstvima kontrole nad ženama.

U savremenoj pravnoj teoriji, ovakvi slučajevi se posmatraju ne samo kao povreda prava na privatnost, već i kao oblik rodno zasnovanog nasilja. Na nivou Evropske unije, Gjokaj ističe da je problem deepfake i AI generisanog seksualnog nasilja prepoznat sa zakašnjenjem, ali da se u posljednje vrijeme uočava normativni pomak kroz različite zakonske inicijative.