Na današnji dan uhapšen Milovan Đilas, ključna figura crnogorske nacije

Na današnji dan, 7. aprila 1962. godine, uhapšen je jugoslovenski političar i disident Milovan Đilas, bivši najbliži saradnik Josipa Broza. Razlog za njegovo hapšenje bilo je objavljivanje njegove knjige “Razgovori sa Staljinom”. Ovo je bilo četvrto hapšenje i suđenje Đilasu otkako se, januara 1954. godine, razdvojio od rukovodstva Komunističke partije Jugoslavije.

Đilas je rođen 1911. godine u selu Podbišće kod Mojkovca. Nakon završetka gimnazije, odlazi u Beograd gdje počinje da studira filozofiju i pravo na Beogradskom univerzitetu 1932. godine. Tada se povezuje sa ilegálnom Skojevskom organizacijom i brzo postaje član SKOJ-a. Tokom velike policijske akcije u Beogradu, uhapšen je u avgustu 1933. godine i prebačen u Glavnjacu, gdje su ga ispitivali Dragi Jovanović i Svetozar Vujković. Nakon što nije priznao, bio je pretučen i ostavljen da bez odjeće leži u ćeliji. Sutradan mu je počelo suđenje pred Opštinskim sudom grada Beograda, koji ga je po Zakonu o zaštiti države osudio na pet godina zatvora.

Đilas je bio član Politbiroa i automatski izabran za člana Vrhovnog štaba. Nakon slabljenja Tretje jula, povučen je u Vrhovni štab, gdje je imao zadatak za propagandni rad i učestvovao je u uređivanju lista „Borba“ u oslobođenom Užicu. Optuživan je za zločine koje su partizani počinili u Crnoj Gori na početku rata, ali se ogradio s objašnjenjem da u to vreme nije ni bio u Crnoj Gori. Zajedno sa Mitrom Bakićem dočekao je prvu englesku vojnu misiju koju je predvodio kapetan Bil Hadson u Petrovcu na Moru. Tokom operacija „Vajs“ i „Švarc“, povlačio se zajedno sa Vrhovnim štabom.

Bio je prisutan na Martovskim pregovorima sa Nemcima, pod lažnim imenom Miloš Marković. Aprila 1945. godine, Đilas i Broz odlaze u Moskvu na potpisivanje ugovora o prijateljstvu i uzajamnoj pomoći Jugoslavije i Sovjetskog Saveza. Tokom borbe sa Informbirom, Đilas je bio stalno uz Partiju, učestvovao je na svim Plenumi i sjednicama. Početkom 1953. godine, izabran je za predsednika Narodne skupštine FNRJ.

Đilas je počeo u „Borbi“ od oktobra 1953. godine da objavljuje svoje članke o najkompleksnijim pitanjima Partije, njene reforme i budućeg razvoja Jugoslavije. Đilasovi članci izazvali su veliku diskusiju u Savezu komunista Jugoslavije i u najširim masama. Njegov poslednji članak pod nazivom „Anatomija jednog morala“ posebno je bio upečatljiv, jer je stao u odbranu glumice Milene Dapčević, žene Peka Dapčevića, izrugivajući se ženama drugih partijskih funkcionera. Đilas je time otvoreno napao komunizam kao sistem, samo u uvijenoj formi.

Tri dana nakon poslednjeg Đilasovog članka, „Borba“ je objavila ogradu Izvršnog komiteta CK SKJ od Đilasovog pisanja, napominjući da su Đilasovi članci izazvali zabunu u redovima članova Saveza komunista i da su ništavni za ceo politički sistem. Broz je javno kritikovao Đilasova pisanja, ističući da je Đilas zapravo napao Savez komunista, da je pokušao da izazove anarhiju, da je priča o čistoj demokratiji i tako srozao Savez komunista. Na sednici je kritikovan i Vladimir Dedijer, koji je kao urednik „Borbe“ radio na uređivanju Đilasovih članaka. Na kraju zasijedanja, Đilas je izašao za govornicu i izjavom da mu se „vratila vera u Savez komunista“ i da će i sam glasati za rezoluciju koja ga osuđuje, pokajnički priznajući krivicu.

Milovan Đilas je isključen iz CK SKJ i udaljen sa svih funkcija u Partiji, kažnjen poslednjom opomenom. Decembra 1954. godine, Đilas daje intervju dopisniku Njujork tajmsa, u kojem kaže da zemljom vladaju najveći reakcionari. Zbog toga se pokreće tajni sudski postupak u Beogradu, gdje je izveden i Vladimir Dedijer, kao simpatizer Đilasa. Đilas je osuđen na uslovnu kaznu zatvora od jedne i po godine, kao i Dedijer. Đilas je januara 1955. godine podnio pisanu ostavku na dužnost predsednika Narodne Skupštine FNRJ, obrazloživši da se od tada više ne smatra članom SKJ i da po svojoj volji istupa iz članstva.

I pored izrečenih opomena, Đilas objavljuje svoje novo delo „Nova klasa i analiza komunističkog sistema“. Delovanje Milovana Đilasa u trenutku kada se više nije nalazio ni na jednoj funkciji u zemlji bilo je vezano isključivo za pisanje. U vreme početka Mađarske revolucije protiv komunizma, Đilas je u svom intervjuu javno podržao revoluciju. Nakon toga, stavljen je pod policijsku prismotru, a sud ga je zbog antijugoslovenske delatnosti osudio na tri godine zatvora. Kaznu je izdržavao u Sremskoj Mitrovici. Tokom robije, napisao je studiju „Knjiga o Njegošu“. Na slobodu je pušten početkom 1958. godine. Zbog svog antikomunističkog delovanja, po drugi put je uhapšen 1962. godine i osuđen na 13 godina zatvora i ograničenje građanskih prava u trajanju od pet godina. Đilas je svoju kaznu ponovo izdržavao u Sremskoj Mitrovici.

Tokom izdržavanja zatvorske kazne, napisao je veći broj rukopisa i svakodnevno vodio dnevnik. U zatvoru je završio svoje delo „Razgovor sa Staljinom“ i roman „Crna Gora“, opširniju knjigu o Petru Petroviću Njegošu i dr. Iz zatvora je izašao decembra 1966. godine. Iz zatvorskog perioda sačuvana su pisma koja je razmenjivao sa svojom suprugom, objavljena pod nazivom „Milovan Đilas: Pisma iz zatvora”, a priredio ih je njihov sin Aleksa Đilas.

Sredinom 1968. godine, jugoslovenske vlasti su dozvolile Đilasu i njegovoj ženi da otputuju u inostranstvo. Podržao je Velike studentske demonstracije 1968. godine u Beogradu i pisao po novinama o tome. Nakon kraćeg zadržavanja u Austriji i Italiji, Đilas se ponovo vraća u Beograd. Početkom 1970. godine, izrečena mu je zabrana putovanja zbog kritika na račun SKJ i celog partijskog rukovodstva u zemlji. Đilas je nakon oslobođenja 1945. godine promovisao stav da su Crnogorci posebna nacija izdvojena iz etničkog srpstva, da bi se nakon pada s vlasti odrekao tog stava.

U listu Borba 1. maja 1945. godine objavio je članak pod naslovom „O crnogorskom nacionalnom pitanju“ gdje je tvrdio da su „Crnogorci poreklom Srbi“, ali da su tokom istorije profilisali svoju posebnu naciju. Međutim, Đilas se krajem 1980-ih u nizu intervjua izjašnjavao kao Srbin, pa čak je u jednom izjavio da su se Crnogorci formirali u naciju besmisleno sa naučne tačke gledišta. U knjizi „Revolucionarni rat“ Đilas opisuje kako se sporio sa rođenim ocem i ubeđivao ga da oni nisu Srbi, na šta mu je otac odgovorio da ako Crnogorci nisu Srbi, ima li onda uopšte Srba. Očeve reči pojašnjava pa kaže da je njihovo značenje to da su Crnogorci u stvari najveći Srbi. Iako je učestvovao u stvaranju crnogorske nacije, Đilas je umro kao Srbin. Pred smrt je ostavio oporuku da bude sahranjen po srpskom pravoslavnom običaju, angažovanjem sveštenika. To je bio rijedak primer nekadašnjeg komuniste da se sahrani po crkvenim običajima. Preminuo je 1995. godine u Beogradu. Sahranjen je u porodičnoj grobnici u svome selu Podbišće, uz crkvene obrede.