Savezničko bombardovanje Nikšića 1944.

Tokom 7. i 8. aprila 1944. godine, avijacija SAD-a je devastirala Nikšić, uzrokujući smrt 500 ljudi. Tadašnji gradonačelnik, Jevrem Šaulić, obavijestio je Međunarodni Crveni krst u Ženevi o bombardovanju koje je uključivalo ne samo razaranje gradskog jezgra, već i mitraljesku vatru na civila po ulicama. Ovaj napad je postavio sumnjiv rekord u odnosu ubijenih vojnika i civila, s obzirom na to da nije poginuo nijedan njemački vojnik. Prema knjizi profesora dr Branisava Kovačevića, u ovom dvodnevnom bombardovanju stradalo je 176 građana, dok je 209 ranjeno, a mnogi objekti, uključujući gradsko groblje i crkvu Sv. Petra i Pavla iz devetog vijeka, pretrpjeli su značajnu štetu.

U gradu se tada čula pjesma 'Maršal Tito komanduje, da se Nikšić bombardiše'. Iako su saveznički avioni bombardovali 14 crnogorskih gradova između 1943. i 1944. godine, ova tema nije dobila odgovarajuće mjesto u istoriografiji, uprkos tome što je najmanje 950 nedužnih ljudi stradalo tokom napada. U svojoj knjizi, profesor Kovačević ističe da na prostoru Crne Gore nije bilo njemačkih vojnih potencijala koji bi opravdali intenzitet razaranja.

Nikšić je bombardovan i 24. avgusta 1944. godine, a prvi napadi su bili na zahtjev komandanata drugog udarnog korpusa. Tokom bombardovanja, nijedno njemačko utvrđenje nije pogođeno, dok su stradale cijele porodice. Četnici su iskoristili ovo bombardovanje za propagandu, dok su partizani slavili kao veliki uspjeh. U jednom izvještaju navedeno je da su stradali i njemački vojnici, ali prema istraživanju dr Kovačevića, poginuo je samo jedan njemački vojnik.

U proglašavanju Crvenom krstu, 11. aprila 1944. godine, Šaulić je obavijestio svijet o napadu na mirni grad. U Nikšiću nije postojala industrija ni saobraćajni čvor, što je dodatno naglasilo besmislenost napada. Svjedoci su opisivali kako su avioni nisko letjeli i bombardovali civilne objekte, dok su se ljudi sklanjali od mitraljeske vatre. Brojne porodice su stradale, a među njima su bili i izbjeglice iz Metohije, Bosne i Hrvatske.

Svjedoci, poput Jovana Garaševića, opisivali su kako su avioni bombardovali grad, dok su lokalni stanovnici bježali u panici. Mnogi su se sklonili pod drveće ili trčali u sigurnije dijelove grada. Prema sjećanjima, tokom bombardovanja nije bilo vojnih ciljeva na koje su bombe bačene, već su pogođeni samo civilni objekti. U jednom od izvještaja, istaknuto je da je samo jedan njemački vojnik ranjen, dok su civilne žrtve bile brojne.

Nakon bombardovanja, stanovnici su bili prisiljeni da raščišćavaju ruševine i sahranjuju poginule, a među njima je bio i Ljubo Ivković koji je pronašao zlatan prsten na ruci jedne od žrtava. Priča o bombardovanju Nikšića ostaje duboko ukorijenjena u kolektivnoj memoriji grada.