Uloženo 70 miliona, a na čist vazduh se još čeka

Postrojenje koje je trebalo da bude u funkciji još u januaru, a čije je puštanje u probni rad Elektroprivreda Crne Gore (EPCG) pravdala kašnjenjem isporuke krečnjaka, sada radi duže od mjesec dana - ali konačna ocjena usklađenosti sa propisima mogla bi da uslijedi tek sredinom juna.

Elektroprivreda Crne Gore tvrdi da sistem za odsumporavanje u Termoelektrani Pljevlja radi stabilno i da emisije sumpor-dioksida ne prelaze propisane granice. Agencija za zaštitu životne sredine (EPA), međutim, to ne može ni potvrditi ni demantovati, jer ne raspolaže dokumentacijom, a informaciju o trajanju probnog rada dobila je isključivo usmenim putem.

Pljevlja su godinama kritična ekološka tačka Crne Gore - grad u kojem se zimi ljudi na ulici ne prepoznaju, već samo naslućuju kroz gustu maglu smoga, uz stalni ukus uglja u ustima. Upravo taj svakodnevni život opisala je Elzana Hrković pred sudom i dobila odštetu od 1.500 eura, kako je sama istakla, nije joj bio cilj novac, već da pošalje poruku o stanju u tom gradu.

Prema podacima iz inventara emisija za 2023. godinu, čak 99 odsto ukupnih emisija sumpor-dioksida u Crnoj Gori potiče iz Termoelektrane Pljevlja. Sumporni oksidi su izuzetno opasni, u kontaktu sa vlagom u plućima stvaraju sumpornu kiselinu koja oštećuje alveole i vodi ka hroničnim respiratornim oboljenjima. Upravo zbog toga je ekološka rekonstrukcija Termoelektrane, vrijedna više od 70 miliona eura, bila predstavljena kao ključni korak, uz obećanje da će sistem za odsumporavanje dimnih gasova smanjiti emisije sumpornih oksida više od 30 puta.

Termoelektrana je puštena u rad 30. novembra, ali već narednog dana rad je obustavljen zbog, kako je tada saopšteno iz EPCG, „izazova u funkcionisanju sistema za transport šljake i dijela opreme ugrađene u okviru ekološke rekonstrukcije“. Tri sedmice kasnije uslijedili su alarmantni podaci koji su pokrenuli lanac institucionalnih reakcija.

U decembru prošle godine hitna emisijska mjerenja CETI-ja pokazala su da je sumpor-dioksid dostigao 3.249 mg/m³, višestruko iznad dozvoljenih 200 mg/m³, dok su azotni oksidi izmjereni na 473,8 mg/m³. U istom periodu zabilježeno je deset prekoračenja dnevnih i 47 prekoračenja jednočasovnih graničnih vrijednosti SO₂. Utvrđeno je i da sistem za automatsko mjerenje emisija na dimnjaku Termoelektrane u tom periodu nije bio u funkciji, zbog čega je pokrenut prekršajni postupak protiv odgovornog lica.

Alarmantni decembarski podaci bili su okidač za niz institucionalnih reakcija. Ekološka inspekcija naložila je 23. decembra stavljanje u funkciju postrojenja za odsumporavanje i denitrifikaciju u roku od 30 dana. Rok je istekao u januaru, ali DeSOx i dalje nije bio operativan. Kao razlog kašnjenja EPCG je navela probleme sa isporukom krečnjaka, ključne sirovine za rad sistema, zbog blokada kamionskog transporta na graničnim prelazima, iako su te blokade trajale svega tri dana, a inspekcijski nalog bio je izdat još 23. decembra.

EPCG je potom 22. januara saopštila da je pušten u rad sistem za denitrifikaciju (DeNOx), a 6. februara objavila je da je i sistem za odsumporavanje dimnih gasova (DeSOx) pušten u industrijski probni rad, i to su označili kao istorijski iskorak i prvo postrojenje ove vrste u Crnoj Gori. Prva mjerenja sumpornih oksida, kako su tada saopštili, pokazala su vrijednosti emisija bolje od projektovanih, a u narednom periodu najavili su dodatno podešavanje i optimizaciju rada sistema uz kontinuirani monitoring.

Prema zvaničnim odgovorima EPCG dostavljenim Pobjedi, sistem za odsumporavanje automatski prati ulazne koncentracije sumpornih oksida i vrši pripremu krečnjačke suspenzije koja se koristi za njihovu neutralizaciju u apsorberu. Emisije SO₂ se, kako navode, stabilno održavaju ispod 120 mg/m³, pri čemu su u značajnom broju slučajeva i znatno niže od graničnih vrijednosti propisanih EU regulativom. Postrojenje ne samo da dostiže projektovane vrijednosti emisija, već ih, prema navodima kompanije, kontinuirano i premašuje, što znači da Termoelektrana ostaje unutar zakonom definisanih limita.

Od puštanja u probni rad zabilježen je jedan kvar, ističu iz EPCG, na pumpi u zoni apsorpcionog tornja, koji je u kratkom roku otklonjen. Iz EPCG dodatno naglašavaju da su svi nedostaci koji su potencijalno mogli uticati na stabilnost rada sistema identifikovani tokom faze funkcionalnih ispitivanja i pravovremeno otklonjeni, te da je uspostavljen stručni tim koji kontinuirano prati rad postrojenja kako bi eventualni budući nedostaci bili blagovremeno uočeni i otklonjeni.

Kompanija ističe da su ključne komponente projektovane sa redundansom, čime se obezbjeđuje visok nivo pouzdanosti, te da su sva tehnička podešavanja realizovana bez ikakvog uticaja na kontinuitet rada. Prema njihovim riječima, postrojenje već duže od mjesec dana radi stabilno i bez zastoja, iako je i dalje u fazi funkcionalnih ispitivanja.

Kada je riječ o izvođaču, EPCG navodi da kineska kompanija „Dongfang Electric Corporation“ aktivno učestvuje u optimizaciji sistema u skladu sa ugovornim obavezama, bez zahtjeva za dodatnim sredstvima mimo ugovora. Ugovorom i dinamičkim planom precizno su definisane sve aktivnosti u završnoj fazi, funkcionalna ispitivanja, hladne i tople probe, identifikacija tehničkih nedostataka i njihovo otklanjanje, a sve se, kako tvrdi EPCG, realizuje prema planiranoj dinamici.

Nad cijelim procesom uspostavljen je dvostruki nadzor, a redovni nadzorni tim svakodnevno prati rad sistema, izrađuje izvještaje i dostavlja preporuke izvođaču u cilju otklanjanja eventualnih nepravilnosti, a pored njega dodatni nadzor vrši i poseban tim investitora. Na pitanje Pobjede da li postrojenje ugrožava kvalitet vazduha i zdravlje građana Pljevalja, EPCG odgovara da, na osnovu dostupnih podataka i kontinuiranog monitoringa, emisije ne prelaze propisane granične vrijednosti te da su vrijednosti sumpornih i azotnih oksida niže od projektovanih.

Formalni završetak projekta, odnosno potpisivanje sertifikata o usklađenosti, očekuje se u drugoj polovini juna 2026. godine, dok je ugovorni rok rekonstrukcije 15. jun.

Agencija za zaštitu životne sredine u odgovorima Pobjedi ističe da u ovom trenutku nije u mogućnosti da precizno i potpuno odgovori na sva pitanja, budući da ne raspolaže cjelokupnom dokumentacijom koja je predmet interesovanja. Konkretno, Agencija navodi da ne posjeduje podatke o eventualnim poremećajima ili akcidentima tokom perioda rekonstrukcije pogona, niti izvještaje nadzora na osnovu kojih bi se mogla dati potpuna i konačna ocjena funkcionisanja sistema. Na pitanje Pobjede da li je Agencija pokretala bilo kakav inspekcijski ili stručni nadzor u vezi sa radom sistema za odsumporavanje, iz ovog organa nije dat direktan odgovor.

Informaciju o tome da probni rad traje do 15. juna Agencija nije dobila zvanično, već isključivo usmenim putem, što samo po sebi govori o nivou transparentnosti u komunikaciji između operatera i nadležnog organa. Agencija pojašnjava da je Skupština Crne Gore izmjenama Zakona o industrijskim emisijama, dopunom člana 27, produžila važenje integrisane dozvole Termoelektrani, te da postrojenje formalno radi u zakonski omogućenom režimu.

Konačna ocjena usklađenosti, kako ističu, biće moguća tek po završetku probnog rada, kada je operater dužan da podnese novi zahtjev za integrisanu dozvolu. Uz zahtjev, zakon propisuje obavezno dostavljanje plana monitoringa i rezultata mjerenja zagađenja tokom cijelog trajanja probnog rada, što će biti ključna osnova za dalje odlučivanje nadležnog organa.

Kako su Pobjedi saopštili iz Agencije, ono što se sa sigurnošću može reći jeste da je postrojenje radilo u režimu koji je omogućen zakonskim izmjenama, dok će se konačna ocjena usklađenosti rada sa propisima i uslovima zaštite životne sredine dati tek nakon okončanja probnog rada i sprovođenja postupka za novu integrisanu dozvolu.

Važno je i pitanje nadležnosti: Agencija nema zakonska ovlašćenja da samostalno vrši terensku kontrolu i neposredno utvrđuje stanje na licu mjesta. Ta nadležnost pripada ekološkoj inspekciji i drugim relevantnim inspekcijskim organima, a eventualne dalje mjere i aktivnosti Agencije zavise od sadržaja dostavljenih zapisnika i utvrđenog činjeničnog stanja nakon izvršene inspekcijske kontrole.

Funkcionisanje sistema za odsumporavanje u Termoelektrani Pljevlja nije samo tehničko pitanje, iza njega stoji jasna zdravstvena i demografska stvarnost. Prema podacima Evropske agencije za životnu sredinu, izloženost suspendovanim česticama PM2,5 u Crnoj Gori povezuje se sa 182 preuranjene smrti na 100.000 stanovnika, što je više nego dvostruko iznad prosjeka država članica EU.

Nova Strategija upravljanja kvalitetom vazduha procjenjuje da zagađenje u gradovima Zapadnog Balkana godišnje proizvodi oko 300 miliona eura ekonomskih gubitaka zbog prijevremenih smrti, hospitalizacija i izgubljenih radnih dana. Strategija istovremeno konstatuje da su podaci iz decembra 2025. godine jasno pokazali da Termoelektrana ne smije da radi bez potpuno funkcionalnih sistema za odsumporavanje i denitrifikaciju, te da upravo u tom okviru treba posmatrati aktuelnu fazu funkcionalnih ispitivanja. Hoće li sistem ispuniti obećanja koja je EPCG dala javnosti, pokazaće rezultati mjerenja koje operater bude dužan da dostavi Agenciji po završetku probnog rada.