O ugnjetenoj crnogorskoj naciji u Kraljevini Jugoslaviji

U trećem poglavlju brošure „Jugoslavija“ (objavljene u originalu na ruskom jeziku), pod naslovom „Nacionalni-revolucionarni pokret“, komunista i revolucionar Mirko Marković analizira crnogorsko nacionalno pitanje u Kraljevini Jugoslaviji. Na stranicama 23, 24 i 25, Marković govori o potlačenoj crnogorskoj naciji i podjarmljenoj Crnoj Gori, navodeći sledeće: 'Slika nacionalnog ugnjetavanja neće biti jasna ako se ne dotaknemo još jedne od potlačenih nacija Jugoslavije - Crnogoraca. To je tim više potrebno ako se ima u vidu da je pitanje o „uključivanju“ Crne Gore u Jugoslaviju izazvalo nemalo zabuna čak i u revolucionarnoj štampi. A da i ne govorimo o neprijateljskom taboru, čak su i neki naši drugovi skloni da posmatraju Crnu Goru i Srbiju kao jednu naciju: jednom nacijom - pa, dakle, nije bilo ni nacionalnog ugnjetavanja, a Crna Gora je, navodno, dobrovoljno ušla u Jugoslaviju.'

Marković naglašava da je Crna Gora, zahvaljujući svom posebnom ekonomskom, političkom i geografskom položaju, bila istorijski formirana i potpuno oblikovana nacija. Proces formiranja naročito se pojačao krajem XIX i početkom XX vijeka. Iako je Crna Gora izgubila svoju nacionalnu slobodu tokom svjetskog rata, taj gubitak je bio relativan. Čitavi planinski krajevi su tokom okupacije ostali u rukama ustaničkih bataljona crnogorske vojske.

Kada je došlo do sloma austrougarske vojske, Crna Gora ponovo postaje nacionalno slobodna. Glavne mase radnog naroda, pod uticajem ruske revolucije, nijesu bile za kraljevstvo, već za republiku, koja bi mogla da uđe u zajedničku jugoslovensku federaciju. Crnogorski komunisti, koji su isticali zahtjev za republikom, na izborima za jugoslovensku ustavotvornu skupštinu dobili su skoro 50 odsto svih glasova.

Međutim, raspoloženje radnog stanovništva nije odgovaralo velikosrpskom imperijalizmu, koji je imao za cilj stvaranje „Velike“ Srbije. Od prvih dana formiranja Jugoslavije, Crna Gora je bila preplavljena srpskom vojskom. Otpočela je surova borba između srpske vojske i crnogorskih ustaničkih jedinica, pri čemu su čitava sela bila uništena. Hiljade porodica su ostale bez krova nad glavom i bez hrane, izložene surovostima okupatora.

U tom kontekstu, Marković ističe da je izdaja crnogorske buržoazije i dijela inteligencije doprinijela potpunoj dominaciji srpskog imperijalizma. Partizanski pokret je otpočeo, a borba protiv terora i represije nije prestajala. Nacionalni i klasni teror dostizao je strašne razmjere, a mučenja i prebijanja su postali svakodnevna pojava. Tako je Crna Gora 'ušla' u Jugoslaviju, potpala pod jaram velikosrpskog imperijalizma, a slične sudbine doživjele su i druge potlačene nacije i nacionalne manjine.'