Opasne igre: Anatolijevo skriivanje i izbavljenje Aleksandra sa Banjice (14)

Opasne igre: Anatolijevo skriivanje i izbavljenje Aleksandra sa Banjice (14) prati sudbinu porodice Ivanović tokom nacističke okupacije Beograda i ukazuje na složen odnos između administrativnih mjera i porodične borbe za život. Osnovni okvir članka temelji se na arhivskim zapisima nemačke bezbednosti i istorijskim bilješkama o 1941. godini.

U dokumentima okupacione uprave pojavlju se oznaka Personalakte I/72 koja je korišćena za identifikovanje provjerenih lica; na popis su se našli i Anatolij Ivanović, ruski emigrant i osnivač Narodne prosvjete, te njegov sin Aleksandar, koji je imao status četničkog ilegalca i finansijera pokreta Draže Mihailovića.

Po ulasku nemačkih jedinica u Beograd, bezbednosne službe su krenule u potrage. Neke osobe su hapšene ili likvidirane, druge su internirane; Anatolij je uspio da izbjegne hapšenje i skloni se u ilegalu. Prema arhivskim tragovima, početkom maja 1941. on je boravio nekoliko dana u Beogradu, a zatim se uz pomoć prijatelja prebacio ka Novom Sadu, Budimpešti i banjama u Mađarskoj i Vojvodini, koristeći lažna dokumenta koje mu je obezbijedio jedan ruski emigrant saradnik generala Turkula.

Tokom okupacije Beograd 1944. bio je grad pod nadzorom. Aleksandar Ivanović, rođen 20. januara 1923. u Beogradu, odrastao je u domu punom knjiga i umetničkih dela, bio je četnički ilegalac i finansijer pokreta Draže Mihailovića. Navodno je dizao u vazduh prugu i otimao čak nemačke kompozicije. Zvanicno je bio student medicine, a potom preduzetnik.

Sa uspostavljanjem okupacionog režima nemačka služba bezbednosti BdS (Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des SD) stavila je porodicu pod nadzor. Anatolij se u nekim krugovima pominjao kao ruski Jevrejin u bekstvu, a Aleksandar kao sumnjiv simpatiz er Mihailovićevog pokreta.

Prvi zapis u dosijeu Ivanović Aleksandar datiran je 5. marta 1944. godine i sadrži njegovu izjavu pred SS-Sturmscharführerom Hinzpeterom, istražiteljem Gestapo-a. Aleksandar je rekao da je po zanimanju završeni maturant, da je u avgustu 1943. otvorio radnju za trgovinu drvetom i da nije u vezi sa Mihailovićevim jedinicama. Ispitivanje je trajalo sate. Istovremeno su ispitane i osobe iz kuće Ivanovića; guverner Katarina Rajter i kuhinjska pomoćnica Desanka Đurić izjavile su da nisu primijetile ništa sumnjivo.

Navedeno je i da je Aleksandar navodno predao 100.000 dinara jednom seoskom - ostojiću, a u januaru 1944. 250.000 dinara određenom Boriju, koji je potpisao priznanje na ime majora Siniše Pazareca, komandanta istočnog sektora vojske Draže Mihailovića. Navodno je predao i jedan radio- uređaj, dvanaest električnih ručnih svjetilki i jednu pisaću mašinu. Aleksandar je sve negirao.

Advokatski pripravnik Milos Timotijević pokušao je da obezbedi pasoše za Aleksandra i njegovu suprugu Gerdu Erfurt, sa namerom da preko Subotice pređu u Mađarsku. Prema izveštaju BdS-a, postoji sumnja da je Ivanović pripremao bekstvo, ali je plan propao nakon hapšenja posrednika Kalmana.

U arhivi su ostali podaci o ocu. Anatolij Ivanović bio je označen kao Jevrejin, ali BdS naknadno utvrđuje da pripada Karaimima; po Nürnberškim zakonima Karaimi su izuzeti iz jevrejske kategorije. U arhivi su zadržane naredbe Annahmebefehl i Entlassungsbefehl: Abiturijent Aleksandar Ivanović, rođen 20. I 1923. u Beogradu, uhapšen 13. IV 1944. zbog DM-delatnosti, odmah se pušta na slobodu. U knjizi Banjičkog logora pod broj 21484 stoji: doveden 17. IV 1944. — pušten 15. V 1944. U zapisniku Verhandelt nalazi se njegov potpis i izjava: Moje puštanje mi je saopšteno. Upozoren sam da ono što sam video i čuo ne smijem prenositi trećim licima. Neću se politički i državno neprijateljski delatno angažovati.

Prema svedočenju dr Đorđa Lukačevića, bliskog Aleksandrovom prijatelju, Anatolij je za spas sina morao da angažuje najskuplje advokate i da podmiti Gestapovce zlatom. Lukačević je naglasio da su ti skupo plaćeni branici, zajedno s dokumentima iz Banjičkog logora, navodno uspjeli dokazati da su Ivanovići Karaimi — verska grupa koja po nemačkim rasnim propisima nije podrazumijevala sankcije zakona o čistoći nacije. Upravo ta pravno rasna kvalifikacija postala je ključni argument za Aleksandrovo puštanje. On je dodao i da je Aleksandar upoznao majora Sinišu Pazareca i da su se upoznali preko trgovine drvetom u istočnoj Srbiji.

U nemačkim izveštajima Pazarac se vodio kao jedan od najopasnijih neprijateljskih oficira. Pomoću ovog, Anatolij je dobio oslobođenje. Slučaj Aleksandra Ivanovića ostao je snažno svjedočanstvo o vremenu kada je jedan administrativni broj mogao odrediti život ili smrt. Njegovo oslobađanje nije bila slučajnost, već rezultat složene borbe — pravne, finansijske i porodične — koja je vođena u senci okupacionog aparata.