Simbol neraskidive veze ruskog i srpskog naroda: Hram Svetog Vaslilija u Nikšiću

Saborni hram Svetog Vasiliija Ostroškog u Nikšiću oduvijek je bio simbol grada pod Trebjesom i neraskidive veze sa našom vjekovnom zaštitnicom Rusijom. Danas, na praznik Svetog mučenika cara Nikolaja Romanova, biće proslavljena ktitorna slava Sabornog hrama u Nikšiću.

Crkva je podignuta po inicijativi knjaza Nikole I, u čast poginulim crnogorskim i hercegovačkim borcima u oslobodilačkim ratovima protiv Turaka, u periodu od 1875. do 1880. godine. Imena ovih junaka upisana su na spomen pločama, koje se nalaze na sjevernom i južnom zidu crkve. Tokom svoje posjete Nikšiću 1885. godine, Nikola I je prvi put obavijestio narod o namjeri o gradnji Saborne crkve, koju će posvetiti Svetom Vasiliiju Ostroškom.

Kralj Nikola je rekao: 'U znak svoje vječne zahvalnosti, što je za vrijeme teških dana branio ovaj mučni narod, a osobito za posljednjeg rata kada je svojim Svetijem duhom krijepio srca, snažio mišiće hrabrijeh sinova ove naše zemlje, te silna vojska Sulejman-paše ne mogla pregaziti put od nekoliko sahata za punih devet dana krvavijih.' Hram je podignut prema projektu ruskog arhitekte Mihaila Mihailoviča Preobraženskog, a gradnja se odvijala uz veliku pomoć Ruske pravoslavne crkve i stradalne carske porodice Romanov.

Osnovni razlog zašto je izabrano baš ovo mjesto bio je dominantan položaj Petrova glavica u odnosu na okolinu, kao i blizina groblja i crkve Svetog Petra i Pavla u njenom podnožju. U martu 1888. godine započeli su radovi na samoj glavici, koji su nakratko zaustavljeni zbog nerodnih godina i velike gladi u zemlji. Radovi su nastavljeni nekoliko godina kasnije, kada je počela da pristiže pomoć iz Rusije, tačnije od ruskog cara i Svetog Sinoda Ruske pravoslavne crkve.

Na samom početku Prvog svjetskog rata vidjelo se da je velika, moćna sila austrougarska monarhija i carevina bila rešila da potpuno pregazi srpski narod. U tadašnjoj carskoj Rusiji bio je konzul srpski Marko Cemović iz Vasojvića. Kada je bio jedan veliki prijem, naš konzul je prekršio carski protokol, izašao je sa svog mjesta i pao pred noge ruskog cara, govoreći: 'Veliki care, spasi srpski narod.' Iako to nije prouzrokovalo da car Nikolaj uđe u rat, to je pokazalo snažnu vezu između dva naroda.

Početak radova obilježen je velikom svečanosti 1895. godine kada je na Petrovoj glavici održan veliki skup. Mitropolit Mitrofan je najprije osveštao prostor, da bi nakon toga knjaz Nikola spustio kamen temeljac, a sam čin polaganja kamena temeljca ispratila je topovska paljba sa Bedema. Tokom trajanja radova na izgradnji crkve nijedan radnik nije bio povrijeđen, i pored velikih opasnosti kojima su bili izloženi.

Kamen od kojeg je sagrađen hram prenosili su pripadnici vojske, a na gradilištu je nekad radilo i po 200 radnika. Za to vrijeme, knjaz Nikola je boravio u svom dvoru pod Trebjesom, izgrađenom 1881. godine. Svčano osvećenje saborne crkve u Nikšiću obavljeno je 1900. godine, a Glas Crnogorca tada je objavio da je svečanost uveličalo čak oko 12.000 ljudi.

Hram je pokriven bakarnim krovom, dok je nekada bio pokriven ciglama domaće proizvodnje. Zvonik na hramu visok je 14 metara, a na njemu se nalazi pozlaćeni krst visok 1,6 metara. Na zvoniku su postavljena pet zvona, izlivenih u Italiji, koja su poklon kneza Petra Karađorđevića, kasnijeg kralja Srbije i njegove porodice.