Egalizacioni fond u Crnoj Gori: Problemi u naplati sopstvenih prihoda

Egalizacioni fond u Crnoj Gori uspostavljen je Zakonom o finansiranju lokalne samouprave sa ciljem finansijskog ujednačavanja opština. Njegova osnovna svrha jeste pružanje podrške manje razvijenim lokalnim samoupravama čiji su sopstveni prihodi ispod državnog prosjeka, kako bi građanima obezbijedile ujednačen nivo javnih usluga.

Međutim, podaci o raspodjeli sredstava u prvoj polovini 2026. godine, i nalazi Državne revizorske institucije (DRI) o naplati sopstvenih prihoda ukazuju da fond umjesto razvojne poluge sve više postaje trajni socijalni amortizer i supstrat za tekuću potrošnju opštinskih administracija.

Za prvih šest mjeseci 2026. godine za 18 opština iz Egalizacionog fonda raspodijeljeno je 33,08 miliona eura, što čini oko 60 odsto od ukupno opredijeljenih 55 miliona eura za ovu godinu. Pored toga, u aprilu je sa računa Fonda raspodijeljeno i više od 6,4 miliona eura za 19 opština po konačnoj raspodjeli za prethodnu godinu, gdje je i grad Bar dobio dio novca, iako ove godine više nije korisnik.

Struktura raspodjele za prvih šest mjeseci jasno oslikava izraženu ekonomsku disproporciju po regionima. Sjeverni region obuhvata čak 64,1% ukupno raspodijeljenih sredstava, dok su najveći primaoci novca Bijelo Polje (oko 4,4 miliona EUR), Rožaje (preko 3,4 miliona EUR), Berane (2,5 miliona EUR) i Pljevlja (2,4 miliona EUR).

Ovdje treba naglasiti činjenicu da se sjeverni region decenijama suočava sa intenzivnim iseljavanjem stanovništva i starenjem populacije. Ovi procesi direktno smanjuju lokalnu poresku bazu, dok se u opštinama sa visokom stopom nezaposlenosti i niskim prosječnim primanjima prinudne mjere naplate pokazuju kao nedovoljne.

U centralnom regionu, Nikšić prednjači sa oko 4,5 miliona EUR, dok ostale opštine kao što su Danilovgrad, Tuzi i Zeta takođe dobijaju sredstva iz fonda. Glavni grad Podgorica nije korisnik, dok Prijestonica Cetinje novac dobija po posebnom zakonu.

U južnom regionu, opština Ulcinj je jedina korisnica novca iz Fonda, dok ostale primorske opštine kao što su Bar, Budva, Tivat, Kotor i Herceg Novi nijesu korisnice.

Finansijska zavisnost opština od Egalizacionog fonda direktno je povezana sa njihovom efikasnošću u naplati sopstvenih prihoda. Tekući prihodi, kao što su porezi, takse i naknade, predstavljaju osnovu finansijske samostalnosti svake lokalne samouprave. Iako Zakon o finansiranju lokalne samouprave propisuje različite izvore prihoda, opštine korisnice pokazuju sistemske slabosti u njihovoj naplati.

Mnoge opštine suočavaju se sa neažurnim poreskim evidencijama, dok se lokalne poreske administracije rijetko koriste zakonom predviđene mehanizme prinudne naplate, što dovodi do zastarijevanja dugova.

Državna revizorska institucija redovno analizira efikasnost naplate sopstvenih prihoda i funkcionisanje Egalizacionog fonda, uočavajući sistemske nepravilnosti. Poreska rješenja se često donose sa kašnjenjem, a potraživanja zastarijevaju zbog izostanka blagovremenih mjera.

Revizije pokazuju da se novac iz Egalizacionog fonda pretežno koristi za finansiranje tekućih obaveza, dok izostaje usmjeravanje ovih sredstava u kapitalne projekte koji bi povećali lokalnu privrednu aktivnost.

Da bi Egalizacioni fond ispunio svoju izvornu ulogu, neophodno je sprovesti reforme, uključujući usvajanje pokazatelja naplate prihoda kao kriterijum za ostvarivanje prava na sredstva iz fonda, kao i obavezno usklađivanje poreskih evidencija sa Upravom za nekretnine.