Toksični dim nad Iranom: Uticaj ratova na klimu i zdravlje

Ratovi ne razaraju samo ljude i infrastrukturu, već i atmosferu – pretvarajući eksplozije i požare u izvor dugotrajnog zagađenja koje se vraća kroz „toksične padavine“. Slučaj Irana pokazuje koliko napadi na energetsku infrastrukturu mogu imati regionalne, ali i šire klimatske posljedice.

Ekološka šteta često traje duže od samog sukoba, ostavljajući nevidljive, ali opasne tragove po zdravlje ljudi i prirodu. U tom kontekstu, rat postaje i klimatski događaj čije posljedice tek počinjemo da razumijemo. Ratovi, kao jedna od najopasnijih operacija koju ljudski um može da osmisli, najčešće se posmatraju kroz prizmu geopolitike, vojnih strategija i humanitarnih posljedica, a rjeđe kroz njihovu vezu sa atmosferom i klimatskim sistemom planete.

Međutim, svaka velika eksplozija, svaki požar industrijskih postrojenja i svaka detonacija projektila predstavlja i atmosferski događaj. Kada se rat vodi u regionima koji su snažno industrijalizovani ili bogati naftom i gasom, kao što je Bliski istok, u atmosferu mogu dospjeti velike količine gasova i aerosola, koji se kasnije mogu vratiti na površinu kroz padavine koje su „hemijski kontaminirane“, jer sadrže povećane koncentracije hemijskih supstanci, a što se žargonski naziva i „toksična kiša“.

Naime, eksplozije velikih skladišta goriva ili petrohemijskih postrojenja oslobađaju čitav spektar jedinjenja, poput sumpor-dioksida (SO₂), azotnih oksida (NOx), policikličnih aromatičnih ugljovodonika (PAH-ova), čestica čađi i različitih metalnih aerosola, koji se podižu do nekoliko kilometara uvis. Kada se ovi gasovi nađu u atmosferi, oni prolaze kroz oksidacione procese i mogu formirati sumpornu i azotnu kisjelinu. Te kisjeline se zatim vezuju za kapljice oblaka i kroz padavine padaju na zemlju kao kisjela kiša, sa povećanim koncentracijama zagađujućih supstanci.

Ovaj proces je dokumentovan u atmosferskoj hemiji, a iskustva iz prethodnih ratova pokazuju da ekološke posljedice često traju duže od samih vojnih operacija. Primjer takvog fenomena zabilježen je tokom Zalivskog rata 1991. godine, kada je zapaljeno više stotina naftnih bušotina u Kuvajtu, što je proizvelo ogromne oblake dima i aerosola koji su mjesecima prekrivali veliki dio regiona Persijskog zaliva i znatno promijenili hemijski sastav atmosfere.

Na širenje ovih dimnih masa presudno su uticali i dominantni pravci vjetra u regionu, pa je transport aerosola i gasova u velikoj mjeri pratio obrasce regionalne ruže vjetrova. Upravo takav scenario moguć je i u današnjim sukobima na Bliskom istoku, gdje napadi na energetsku infrastrukturu mogu imati ozbiljne atmosferske i ekološke posljedice.

Iran je treća država u svijetu po ukupnim (geološkim) rezervama nafte, poslije Venecuele i Saudijske Arabije, sa velikim rafinerijama u područjima poput Abadana, petrohemijske zone Mahshahr/Bandar Imam u provinciji Khuzestan i energetskog centra Asaluyeh povezanog sa gasnim poljem South Pars, a koji prerađuju ogromne količine nafte i prirodnog gasa.

U prvoj sedmici aktuelnog udara na Iran, izraelska vojska je gađala nacionalne naftne rezerve u Teheranu, pa je započeti rat odmah dobio i opasnu ekološku dimenziju. Crni dim atomskih pečurki iznad Teherana djelovao je apokaliptično, kao da sunca više nema, a oko podneva po lokalnom vremenu izgledalo je kao da je noć.

Iranski Crveni polumjesec upozorio je na rizik od „toksične kiše“ koja može da izazove hemijske opekotine kože, kose i oštećenje pluća, pa je građanima savjetovano da ne napuštaju domove, ali i da ostavi posljedice po biljni i životinjski svijet. Ipak, za preciznu potvrdu stepena kontaminacije potrebno je sprovesti hemijsku analizu kišnice, izmjeriti koncentracije sulfata, nitrata, metala i organskih zagađivača, te analizirati aerosole u atmosferi.

Takva mjerenja obično sprovode međunarodne institucije i istraživački centri (npr. Nacionalna uprava za aeronautiku i svemir i Svjetska meteorološka organizacija), čiji satelitski sistemi za praćenje atmosfere igraju ključnu ulogu u razumijevanju posljedica ratnih požara i eksplozija. Instrumenti koji prate aerosole i dim omogućavaju analizu transporta zagađivača kroz atmosferu i procjenu njihovog uticaja na kvalitet vazduha i padavine.

Inače, u posljednjih nekoliko godina naučna zajednica počela je ozbiljnije da istražuje potencijalne atmosferske i klimatske efekte raketnih sistema. Iako je ukupni globalni uticaj vojnih aktivnosti na klimu (oko pet-šest odsto globalnih emisija) i dalje mnogo manji od emisija koje dolaze iz energetike, saobraćaja ili industrije, riječ je o specifičnoj vrsti emisija koje se dešavaju u veoma osjetljivim slojevima atmosfere.

Za razliku od većine zagađenja koje nastaje u troposferi (najnižem sloju atmosfere, gdje se odvijaju vremenski procesi i gdje kiša relativno brzo uklanja aerosole), raketni izduvni gasovi i čestice ubrizgavaju se direktno u stratosferu, a ponekad i u mezosferu, slojeve atmosfere u kojima se zagađivači sporije razgrađuju i koji, posebno u slučaju stratosfere, imaju važnu ulogu u regulaciji klimatskog sistema zbog prisustva ozonskog sloja i zaštiti planete od štetnog zračenja.

U tim slojevima gotovo da nema procesa koji bi brzo uklonili zagađujuće čestice, pa one mogu ostati suspendovane duži period. To izaziva pojavu zanimljivih stratosferskih oblaka. A kada se taj broj oblaka poveća, onda su izraženiji klimatski ekstremi, bilo kroz poplave, suše, jake vjetrove, tornada i uragane, a posebno toplotne talase na nekim teritorijama gdje nijesu bili uobičajeni.

Klimatska modeliranja pokazuju da bi povećani broj raketnih lansiranja mogao dovesti do mjerljivog zagrijavanja stratosfere. Upravo zbog toga je sve više poziva da se razvijaju raketna goriva sa manjim emisijama hemijskih supstanci koje utiču na ozon, ključni zaštitni sloj atmosfere koji apsorbuje najveći dio štetnog ultraljubičastog sunčevog zračenja.

Još ranija satelitska mjerenja pokazala su lokalno smanjenje koncentracije ozona neposredno nakon određenih raketnih lansiranja, što je bio jedan od prvih empirijskih dokaza da emisije iz raketnih motora mogu imati uticaj na hemiju stratosfere. Iako su ti efekti uglavnom lokalni i kratkotrajni, modeli sugerišu da bi znatno povećanje broja lansiranja moglo imati kumulativni uticaj na globalni ozonski sloj.

Međutim, klimatski i atmosferski efekti raketnih sistema ne nastaju isključivo tokom oružanih sukoba. Slični procesi javljaju se i tokom mirnodopskih aktivnosti, poput lansiranja svemirskih raketa, testiranja balističkih i hipersoničnih projektila, kao i razvoja različitih raketnih sistema u vojne i civilne svrhe. Razumijevanje veze između razvoja raketnih sistema u vojne i civilne svrhe sa jedne, i atmosferskih procesa sa druge strane, sve više postaje jedno od važnih pitanja savremene nauke o klimi, upravo zbog dugotrajnih poremećaja koje ovi procesi mogu stvoriti u osjetljivom klimatskom sistemu planete.