dan danas: 15 godina od Fukušima – Japan ponovo korača u nuklearnu budućnost

Tačno prije petnaest godina, 11. marta 2011., jedan od tri najveća zemljotresa ikada zabilježenih, snage oko devet stepeni po Rihterovoj skali, prouzrokovao je veliki cunami visine do 40 metara, koji je u sjeveroistočnom Japanu odnio oko osamnaest i po hiljada života, te izazvao topljenje nuklearnog goriva i eksplozije u reaktorima nuklearne centrale Fukušima 1.

Tačno prije 15 godina, 11. marta 2011., jedan od tri najveća zemljotresa ikada zabilježena, snage oko devet stepeni po Rihterovoj skali, prouzrokovao je veliki cunami visine do 40 metara, koji je u sjeveroistočnom Japanu odnio oko osamnaest i po hiljada života, te izazvao topljenje nuklearnog goriva i eksplozije u reaktorima nuklearne centrale Fukušima 1.

Za narod te dalekoistočne države to je bila kolektivna trauma, kriza koja je zaprijetila opstanku države i košmarno iskustvo koje se ne zaboravlja.

Bili su to trenuci i dani za koje se svi sjećaju gdje su se nalazili i kako su ih proveli.

Događaji koji su pokrenuli duboka preispitivanja o načinima odbrane od prirodnih nepogoda, opravdanosti upotrebe nuklearne energije, praksi davanja prioriteta profitu umjesto bezbjednosti, ali i mnoge mlade inspirisali da se pridruže vatrogascima, policiji i armiji, te građanstvo podstakli na mnoge forme dobročinstva, kao što su donacije ili volonterski rad na zbrinjavanju izbjeglih i raščišćavanju ruševina.

I danas, petnaest godina nakon te katastrofe, vlasti ne odustaju od potrage za nestalima i posmrtnim ostacima nastradalih.

Duga sjenka nuklearnog incidenta u Fukušimi ostavila je dugoročne posljedice na japansko društvo i energetsku politiku.

Dok je cunami razorio priobalna naselja i pokidao živote porodica u njima, najtrajniji uticaj na cjelokupno japansko društvo nesumnjivo je ostavio nuklearna nesreća u prefekturi Fukušima.

Ona je na evakuaciju prisilila oko 160.000 ljudi i dovela do zatvaranja svih nuklearnih centrala i iznenadnog prelaska na upotrebu prirodnog tečnog gasa i uglja, koji je pogoršao ekološku situaciju u zemlji i znatno unazadio ambicije Japana za drastično smanjenje emisije gasova sa efektom staklene bašte.

Ona je dovela i do štednje i poskupljenja struje u gusto naseljenom prestoničkom pojasu, za čije potrebe je radila nuklearna centrala Fukušima 1 i njen vlasnik – kompanija TEPCO.

Udar cunamija na tu centralu razotkrio je kulturu davanja prioriteta profitu i isplatama dividendi u nuklearnoj industriji u Japanu, jer je talas koji je poklopio elektranu i prekinuo napajanje sistema za hlađenje reaktora strujom bio visine oko 15 metara, a zid koji je trebalo da je zaštiti od te vrste prirodne nesreće bio visine samo pet metara – TEPCO nije željela da uloži u viši i jači zid jer je ocijenila da je opasnost od velikog cunamija zanemarljivo mala, mada je krajem 19. vijeka na istom mjestu bio zabilježen cunami visine preko 35 metara.

Ona, takođe, nije posjedovala ni robote, ni druga sredstva koja bi mogla biti iskorišćena za utvrđivanje štete u reaktorima u uslovima visoke radijacije, kao ni supstance za uklanjanje radioaktivnih čestica (dekontaminaciju).

Ovi propusti, u medijima i stručnoj javnosti pripisani želji za (većim) profitom, doveli su do niza istraga u kojima je preispitivano sve, od tipa i kvaliteta zemljišta pod nuklearnim centralama, preko njihovih tehničkih karakteristika i organizacije upravljanja, do (često bliskog i ponekad koruptivnog) odnosa između kompanija koje su njihovi vlasnici i lokalnih političara i vlada.

Mada je vjerovatno najveća lekcija incidenta u Fukušimi to da nuklearne centrale ne treba prepustiti privatnom kapitalu i vlasništvu, kroz medijske reportaže i sudske parnice postavljana su i škakljiva pitanja o odgovornosti države kada su u pitanju zakonodavstvo vezano za nuklearnu industriju i inspekcija nuklearnih postrojenja od strane državnih organa.

Bezrezervni povratak nuklearnoj energiji? Kolaps četiri reaktora u centrali Fukušima 1, koja se nalazi na oko 220 kilometara od Tokija, na nekoliko nedjelja je ugrozio opstanak cijelog prestoničkog pojasa sa 37 miliona stanovnika i postojanje Japana kao države, jer je bilo nemoguće evakuisati svo to stanovništvo kada je prijetio poraz u teškoj borbi za zauzdavanje tih reaktora i oslobađanje fatalnih količina radijacije.

Oslobađanje opasnih količina radijacije u smjeru pomenute gigantske konurbacije, koju pored Tokija sačinjavaju i gradovi Čiba, Saitama, Jokohama i drugi, spriječili su nadljudski napori tokijskih vatrogasaca i helikopterskih jedinica vojske.

Uništenje tih reaktora dovelo je i do rušenja mita (u japanskoj javnosti) o savršenoj bezbjednosti nuklearnih centrala. Pretrpljeni šok i strah pretočili su se u zahtjev za obustavljanje rada svih nuklearnih elektrana, koji je paralisao tu granu japanske privrede, i, zbog naglog porasta uvoza energenata, prouzrokovao trgovinski deficit i u cjelini uzdrmao privredu zemlje.

Prije nesreće u Fukušimi u Japanu je bilo funkcionalno 54 reaktora, koji su zadovoljavali više od petine potrebe države za električnom strujom. Što zbog fatalnih oštećenja od cunamija, procjene da su nebezbjedni ili isteka životnog vijeka, danas je u Zemlji izlazećeg Sunca operabilno ukupno 33 reaktora. Od toga trenutno radi 15 reaktora, koji generišu oko devet odsto struje koja se utroši.

Još tri su dobila dozvolu za uključivanje, dok još šest prolazi kroz proces odlučivanja o tome da li će biti vraćeni u upotrebu ili ne. Dva su u izgradnji.

U 2024. japanske nuklearne centrale su proizvele ukupno 83 teravat-časa električne struje.

Uključivanje jednog jedinog reaktora u najvećoj nuklearnoj centrali svijeta Kašivazaki-Kariva (gdje je do prije mjesec i po neiskorišćeno stajalo svih sedam), smatra se, umanjiće uvoz prirodnog tečnog gasa iz inostranstva za čitavih 1,3 miliona tona godišnje.

U oktobru prošle godine na čelo države došla je premijerka Sanae Takaići, konzervativka koja se jasno izjašnjava za aktivno restartovanje zaustavljenih nuklearnih reaktora.

Vladajuća Liberalno-demokratska partija koju ona predvodi na nedavnim parlamentarnim izborima osvojila je apsolutnu većinu u Donjem domu tog zakonodavnog tijela.

Dalje, neizvjesna i opasna vojno-politička situacija u Persijskom zalivu snažno sugeriše potrebu da zemlja osjetno smanji oslanjanje na prirodni gas iz inostranstva. Posebno jak pritisak na električnu mrežu donosi podizanje novih fabrika poluprovodnika i data centara za potrebe grana koje se baziraju na veštačkoj inteligenciji.

Takođe, najnovija istraživanja javnog mnjenja pokazuju da sada oko 51 odsto stanovnika dalekoistočne carevine podržava korišćenje nuklearne energije u odnosu na samo 28 odsto prije deset godina. Najveća podrška (oko dvije trećine) je među mladima od 18 do 30 godina, koji uglavnom nemaju jasno sjećanje na katastrofu koja je zamalo uništila njihovu državu.

Zato je budući put jasan – svaki novouključeni reaktor drastično umanjuje uvoz energenata, poboljšava ekonomski bilans zemlje i jača njenu energetsku bezbjednost.

To nagovještava bolje dane za nosioce japanske nuklearne industrije: Tošibu, Hitači i Micubiši hevi, koji su godine poslovne suše u domovini pokušavali da nadoknade u inostranstvu, između ostalog i u zemljama poput Poljske i baltičkih republika.