Uloga Kine u globalnim geopolitičkim promjenama

Usred ubrzanih međunarodnih promjena, kineska spoljna politika postaje složena jednačina. Od Bliskog istoka do Latinske Amerike, od Azijsko-pacifičkog regiona do Arktičkog kruga, Peking djeluje na globalnoj sceni sa opreznim pragmatizmom, ali i sa ambicijom da preoblikuje centre globalnog uticaja, piše Al Džazira, a prenosi Danas.

Intenzivno strateško rivalstvo sa Sjedinjenim Državama i ekspanzionističke ambicije u uslovima obnovljenih regionalnih kriza i dalje utiču na politike Kine. Zvanična kineska retorika fokusira se na ideju „miroljubivog uspona“, posvećenosti nenarušavanju unutrašnjih poslova drugih država, poštovanju suvereniteta i teritorijalnog integriteta i ekonomskih partnerstava zasnovanih na obostranom interesu. Peking ponavlja da odnosi sa Vašingtonom ne bi trebalo da se spuštaju u otvoreni sukob i poziva na sistem globalnog upravljanja zasnovan na saradnji umjesto konfrontacije.

Međutim, geopolitička realnost često pokazuje značajan raskorak između ove retorike i stvarnog ponašanja na međunarodnoj sceni. Povratak Donalda Trampa u Bijelu kuću doveo je do retoričkog zaoštravanja i pojačanog geopolitičkog pritiska. Nedavne američke akcije – poput vojne intervencije u Venecueli i prijetnje da preuzmu Grenland – izazvale su oštru osudu Kine, koja ih vidi kao izraz hegemonističkog impulsa koji krši međunarodno pravo i konvencije.

U ovako napetom kontekstu, kineska strategija odražava pažljive proračune koji prevazilaze samo zvaničnu retoriku. U praktičnom smislu, Kina nastoji da iskoristi međunarodne uslove, posebno transatlantske tenzije, kako bi potkopala tradicionalne saveze i ojačala svoj uticaj. Peking smatra da nestabilno ponašanje Trampove administracije predstavlja priliku da se oslabi povjerenje između Evrope i SAD.

Predstavljajući sebe kao stabilnu ekonomsku silu na koju se može osloniti, Kina nastoji da podstakne evropske partnere da preispitaju svoju tradicionalnu bezbjednosnu zavisnost od Vašingtona. Cilj joj je da ojača koncept evropske „strateške autonomije“, čime bi se smanjila transatlantska bezbjednosna povezanost i oslabila solidarnost Evrope i SAD suočene sa dugoročnim kineskim politikama.

Kineska politika prema regionalnim krizama, kao što su u Iranu i Siriji, karakteriše se pažljivim spajanjem ekonomskog interesa i geopolitičkih razmatranja. Peking ne vidi saradnju sa Teheranom samo kao komercijalno partnerstvo već je ona stub šire strategije usmjerene na energetsku bezbjednost i diversifikaciju globalnih trgovinskih ruta u okviru inicijative „Pojas i put“.

Poseban značaj Kina pridaje razvoju kopnenih koridora kroz Iran ka Evroaziji, koji predstavljaju stratešku alternativu moru, s ciljem smanjenja zavisnosti od osjetljivih pomorskih ruta izloženih geopolitčkim rizicima, poput Hormuškog moreuza, Malaka moreuza i Sueckog kanala. U Siriji se kineski stav fokusira na političko rješenje i obnovu, umesto direktne intervencije. To je u skladu sa zvaničnim principom koji je Ministarstvo spoljnih poslova Kine više puta ponavljalo: podrška „političkom rešenju od strane samih Sirijaca“ i protivljenje spoljnom mešanju.

Kina ulaganjem u infrastrukturu i pružanjem pomoći gradi politički i ekonomski uticaj u ovoj važnoj regiji, bez ulaska u skupe vojne sukobe. Ovaj pragmatični pristup je vidljiv i u rastućim kineskim odnosima sa Afrikom i Latinskom Amerikom, gde Peking sebe predstavlja kao alternativnog partnera za razvoj, fokusiranog na trgovinu, infrastrukturna ulaganja, diplomatiju i kulturu – za razliku od zapadnog pristupa koji često uključuje bezbjednosno prisustvo ili politički pritisak.

Iako ova partnerstva donose uzajamni ekonomski rast, kineska strategija izaziva zabrinutost u Vašingtonu i drugim zapadnim prestonicama, koje je vide kao pokušaj izgradnje dugoročnog geopolitičkog uticaja koji bi mogao da preoblikuje tradicionalni međunarodni poredak. Uprkos zvaničnoj kineskoj priči o „miroljubivom usponu“, praksa Pekinga u međunarodnoj saradnji često se posmatra kao maskirana platforma za geopolitičku konkurenciju.

Inicijativa „Pojas i put“, zajedno sa sistematskim širenjem uticaja u međunarodnim finansijskim i upravljačkim institucijama, odražava jasnu ambiciju da Kina vodi alternativni globalni poredak koji postepeno izaziva američke pravila i okvire. Kritičari tvrde da ogromna kineska ulaganja – čak i pod parolom „zajedničkog razvoja“ – stvaraju obrasce dugoročne strateške zavisnosti i postavljaju temelje za geopolitički uticaj u ključnim regionima.

Od Afrike do Centralne Azije i Jugoistočne Azije, Peking je uspio da ponudi alternativni model razvoja Zapadu, predstavljajući se kao partner koji ne zahtijeva političke reforme. Na taj način, Kina postepeno oblikuje regionalnu dinamiku. Ipak, direktan kineski uticaj ostaje ograničen u perifernim područjima visokog geopolitičkog značaja, poput Arktika.

Dok neka zapadna tumačenja preuveličavaju kineske ekspanzionističke ambicije prema Grenlandu, kinesko prisustvo tamo je još uvijek skromno i uglavnom istraživačko. Ono se suočava i sa političkim ograničenjima lokalnih vlasti i tradicionalnih konkurenata poput SAD, što ograničava sposobnost Pekinga da pretvori ekonomska ulaganja u odlučujući strateški uticaj u ovom novom regionu.

U 2026. kineska spoljna politika djeluje kao da je vođena strateškim paradoksom: nastoji da unaprijedi svoje geopolitičke interese izbjegavajući direktnu konfrontaciju. Teži da oblikuje pravila globalnog upravljanja ne prikazujući se kao ekspanzionistička sila i uglavnom koristi mekše ekonomske alate kao alternativu tvrdoj sili kad god je to moguće.

Ali ova delikatna ravnoteža suočava se sa teškim testom u trenutnom globalnom kontekstu, gdje SAD pod Trampovim vođstvom sve više usvajaju reaktivne politike, a krize se eskaliraju od Venecuele do Bliskog istoka, dok regioni poput Arktika postaju arene strateške konkurencije. U takvom okruženju, kineski izbori – od energetskih partnerstava do međunarodne monetarne diplomatije – sve se više tumače ne kao izolovane mjere, već kao promišljeni potezi unutar šire strategije da se izazove zapadni poredak preoblikovanjem mreža uticaja i ekonomske zavisnosti.

Kako međunarodni savezi nastavljaju da se mijenjaju, a ravnoteža snaga da se pomera, kineska diplomatija će ostati tema intenzivnih debata. Ključno pitanje glasi: Da li uspon Pekinga otvara put ka pluralističnijem i kooperativnijem globalnom poretku, ili podstiče oštriju konkurenciju i stvara potpuno novi geopolitički model? Još je prerano za konačan odgovor.