Puč 27. mart: Između visoke korupcije, engleske režije i nacionalne katastrofe

Puč od 27. marta 1941. godine ne može se razumjeti ako se posmatra isključivo kao izraz narodnog otpora ili kao posljedica jedne političke odluke. On je bio rezultat ukrštanja dva procesa: unutrašnjeg sukoba interesnih grupa unutar jugoslovenske države i spoljnog djelovanja velikih sila, prije svega Velike Britanije. Upravo u tom ukrštanju leži njegova stvarna priroda.

Ovih dana objavljene su desetine tekstova u kojima se tvrdi da nije bilo stranog miješanja u izvođenju puča, i u kojima se čak imenuju desetine aktera kao isključivo patriotski organizatori prevrata. Posebno je indikativan tekst objavljen na portalu „Stanje stvari“ pod naslovom: „Istorija Srba: Niko nije platio srpske oficire, SPC i srpski narod za 27. mart 1941.“ Takav stav, međutim, stoji u očiglednoj suprotnosti sa arhivskom građom i historiografskim istraživanjima.

Ni jedan ozbiljan izvor ne tvrdi da su „plaćeni srpski narod“ ili „SPC“ kao institucija. Sadržina pitanja leži u tome da li je postojalo sistematsko djelovanje britanskih službi, uključujući finansiranje propagande, kontakte sa vojnim krugovima i podsticanje političkih procesa. A upravo to potvrđuju britanski, američki i dijelom njemački izvori.

Jedna od često ponavljanih teza u tim tekstovima jeste i da su navodi o britanskom finansiranju puča „naknadne izmišljotine“, koje se pripisuju ljotićevskoj propagandi, pa čak i da su ih navodno „izmislili pojedinci poput izvjesnog Kosića još 1951. godine“. Takav argument ne stoji pred činjenicama. Navodi o ulozi britanske službe SOE i finansijskom uticaju ne potiču iz ideoloških pamfleta, već iz britanskih ratnih dokumenata, dnevnika ministara i diplomatskih izvještaja, koji su objavljeni decenijama kasnije u okviru naučnih publikacija i arhivskih izdanja.

Upravo zato je od posebne važnosti materijal objavljen u istorijskom dodatku dnevnog lista „Večernje novosti“, čija naslovna glava glasi: istorijski dodatak, osamdeset i pet godina od martovskog prevrata 1941. godine tradicija otpora nepravdi i zlu. U istom dodatku objavljeni su i sljedeći doslovni citati: „Šef operacija SOE u Jugoslaviji Hju Dalton, dan posle puča javlja Vinstonu Čerčilu: ‘Mislim da smo dobili dobru protivvrednost za uloženi novac!’“

„Motiv Britanaca da režiraju 27. mart najbolje ilustruje vojni istoričar Lidl Hart: ‘Čerčil je postao veliki samo zato što je umeo da za život jednog Engleza žrtvuje čitave narode.’“ Ovi navodi, objavljeni u istorijskom dodatku, predstavljaju snažan dokumentarni materijal koji se poklapa sa britanskom arhivskom građom i potvrđuje njene zaključke.

Upravo tu liniju tumačenja, ali iznutra, kao neposredni učesnik i svjedok, dopunjuje Danilo Gregorić u delu „Samoubistvo Jugoslavije — posljednji čin jugoslovenske tragedije“. Za razliku od kasnijih interpretacija, on jasno naglašava da politika Jugoslavije u martu 1941. godine nije bila ideološka već egzistencijalna, usmjerena na jedan osnovni cilj — da se „izbjegne rat u datom trenutku i dobije vrijeme“. Gregorić izričito ukazuje da se država našla u situaciji da bira „između neposrednog uništenja i privremenog prilagođavanja“, što predstavlja jednu od najpreciznijih formulacija realnog položaja Jugoslavije u tom trenutku.

Taj izbor, po njemu, nije bio izraz slabosti, već pokušaj da se izbjegne katastrofa u uslovima kada je Evropa već bila, kako piše, „slomljena pod snagom njemačkog oružja“. Posebno je značajna njegova ocjena da je puč od 27. marta predstavljao prekid te politike i ulazak u sukob bez pripreme, što on opisuje kao „nagli i promišljeni preokret koji je državu izložio neposrednoj katastrofi“. U tom smislu, Gregorićev zaključak nije ideološki, već analitički: država je napustila strategiju odlaganja rata i ušla u sukob u najnepovoljnijem mogućem trenutku.

Unutrašnja dimenzija tog sukoba najjasnije se vidi u analizama koje ukazuju da je državni vrh bio duboko podijeljen oko kontrole nad ekonomskim i vojnim resursima. Kako ističe Bane Gajić, puč je u značajnoj mjeri bio posljedica mahnitog unutrašnjeg obračuna interesnih grupa oko lukrativnih „kombinacija“, prije svega vojnih nabavki, eksploatacije rudnih bogatstava i izvoza. Više od 85% izvoza Kraljevine Jugoslavije od 1939. godine bilo je usmjereno ka Trećem rajhu, što pokazuje dubinu ekonomske povezanosti i interesa koji su stajali iza političkih odluka.

Međutim, ta unutrašnja dinamika sama po sebi ne objašnjava brzinu, oblik i posljedice puča. Ona postaje razumljiva tek kada se poveže sa spoljnim faktorom, odnosno sa djelovanjem britanske službe SOE. Istoričar David A. T. Stafford na osnovu britanskih dokumenata navodi da je Winston Churchill puč ocijenio kao: “one tangible result of our desperate efforts” „jedan opipljiv rezultat naših očajničkih napora“. Dok Hugh Dalton beleži: “I am very glad about the Yugoslav revolution. It shows that our work is bearing fruit.” „Veoma sam zadovoljan jugoslovenskom revolucijom. To pokazuje da naš rad daje rezultate.” Ovi navodi se direktno nadovezuju na već citirani dokument iz istorijskog dodatka o „dobroj protivvrednosti za uloženi novac“, što pokazuje da je postojala jasna veza između finansiranja i političkog ishoda.

Da je finansijska komponenta bila ključna, pokazuju i izvori: “the British side started to invest several times greater amount of money in the creation of public opinion in Yugoslavia” „britanska strana je započela da ulaže višestruko veća sredstva u formiranje javnog mnjenja u Jugoslaviji“. Američki izvori dodaju: “maintained close contact with Yugoslav military circles opposed to the Pact” „održavali bliske kontakte sa jugoslovenskim vojnim krugovima koji su bili protiv pakta“. A u dokumentima SOE stoji: “considerable potential was seen in contacts with elements prepared to resist Axis alignment” „značajan potencijal je viđen u kontaktima sa elementima spremnim da se suprotstave pristupanju Osvini”. Sve ovo pokazuje da puč nije bio izolovani događaj, već rezultat kombinacije unutrašnjih interesa i spoljne intervencije — upravo onaj „posljednji čin“ o kojem govori Gregorić.

Konačno, njemačka reakcija: “Yugoslavia must be destroyed as a military unit and as a national entity” „Jugoslavija mora biti uništena kao vojna jedinica i kao državna cjelina“ pokazuje razmjere posljedica. Puč od 27. marta nije bio samo politički čin — bio je uvod u katastrofu: u bombardovanje Beograda 6. aprila 1941. godine sa hiljadama civilnih žrtava, u munjeviti vojni slom i raspad države, u stvaranje Nezavisne Države Hrvatske već 10. aprila i početak sistemskog genocida nad srpskim narodom, u logore smrti poput Jasenovca i masovne pokolje širom teritorije, u njemačke odmazde i streljanja u Kragujevcu i Kraljevu, u otvaranje prostora za građanski rat koji je dodatno uvećao broj žrtava, u milionske gubitke srpskog naroda i dugoročne demografske i istorijske posljedice koje se osjećaju do danas.