Neophodnost transformacije multietničkog društva u građansko

U budućoj građanskoj Crnoj Gori, svaki njen državljanin, kao građanin, bez obzira na to kojoj političkoj partiji, naciji ili vjeri pripada, trebalo bi, u skladu s imenom države u kojoj živi i radi (Crna Gora), da bude Crnogorac (preciznije, građanski Crnogorac) – kao nosilac zajedničkog državnog i političkog identiteta, a ne primarno nacionalni Crnogorac, Srbin, Bošnjak, Albanac ili Hrvat.

Ustavom Crne Gore iz 2007. godine projektovana je izgradnja građanskog društva i državnog sistema čiji je temeljni akter građanin, shvaćen u duhu istorijskog nasljeđa Francuske građanske revolucije, nezavisno od njegove nacionalne, socijalne ili vjerske pripadnosti. Takva ustavna pozicija građanina, odnosno državljanina Crne Gore kao nosioca političkog suvereniteta, određuje i okvir njegovog mogućeg partijsko-političkog organizovanja u političkom sistemu građanskog društva.

Danas u Crnoj Gori postoji oko 45 političkih partija, kako parlamentarnih tako i vanparlamentarnih. Gotovo sve su svoje programsko-političke dokumente načelno uskladile sa Ustavom Crne Gore. Međutim, samo na osnovu tih dokumenata ne može se donositi pouzdana ocjena o njihovoj stvarnoj ideološkoj prirodi, već prije svega na osnovu njihovog konkretnog djelovanja i pozicioniranja u društvenoj i parlamentarnoj praksi.

Po svojoj brojnosti, u Crnoj Gori dominiraju političke partije formirane na principu etničko-nacionalne pripadnosti i nacionalno-političke orijentacije – srpske, albanske i bošnjačke, kao i po dvije crnogorske i hrvatske političke partije. Političke partije, bez unaprijed jasno izraženog nacionalnog predznaka, malobrojne su. Tu, na primjer, spadaju DPS, SD i SDP. U njihovom članstvu, pored nacionalnih Crnogoraca, prisutni su i pripadnici drugih etničko-nacionalnih zajednica, naročito Bošnjaci, a u manjem broju i Albanci.

Iskorak ovih političkih partija ka građanskom modelu društva, iako politički značajan, nije suštinski izmijenio opštu sliku partijsko-političkog organizovanja u Crnoj Gori. I nakon gotovo dvije decenije od donošenja Ustava, princip etničko-nacionalne pripadnosti i dalje ostaje dominantan obrazac partijsko-političkog organizovanja crnogorskog društva.

Čak ni tri pomenute prograđanski orijentisane političke partije – DPS, SD i SDP – nijesu u potpunosti lišene nacionalne opterećenosti, jer, predvođene DPS-om, čine tzv. crnogorski nacionalno-suverenistički politički blok. Politička partija koja je dio nacionalno-političkog bloka ne može se smatrati autentičnom građanskom partijom.

Poslije donošenja Ustava iz 2007. godine, Crna Gora nije uspjela da se transformiše u Ustavom projektovano demokratsko građanskodruštvo, već je ostala na nivou multinacionalnog, multikulturnog i multikonfesionalnog društva. Umjesto građanskog modela, svakodnevna politička praksa, nezavisno od društvene elite na vlasti, objektivno je nametnula nacionalni model partijsko-političkog organizovanja u Crnoj Gori.

Pored brojnih političkih partija sa nacionalnim (i nacionalističkim) predznakom, aktuelnu političku scenu u Crnoj Gori karakteriše postojanje i više različitih partijsko-političkih blokova. Iako ne predstavljaju čvrstu i formalno strukturisanu organizacionu formu, u njih se političke partije svrstavaju – formalno ili neformalno – ili im više ili manje interesno gravitiraju, u zavisnosti od svojih izbornih, kako dugoročnih tako i tekućih, stremljenja.

Crnogorski nacionalno-suverenistički politički blok čine DPS, SD, SDP i LP, a gravitiraju mu SEP i CS. Srpski nacionalno-politički blok čine NSD, DNP, SNP, DCG, DSS, OSS, SL, SRS, SSR i druge partije prosrpske orijentacije. Albanski nacionalno-politički blok čine AA, FORCA, DUA i DP. Bošnjački (muslimanski) nacionalno-politički blok čine BS, BDZ, BSCG, SPP i PCM. Hrvatski nacionalno-politički blok čine HGI i HRS. Izvan nacionalno-političkih blokova u Crnoj Gori su URA i Savez građana CIVIS.

U Crnoj Gori postoje i dva heterogena politička bloka: (1) Blok parlamentarne većine (vlast) – Pokret Evropa sad (PES), Demokratska Crna Gora, koalicija Za budućnost Crne Gore (bivši DF – NSD, DNP i SNP) i albanske partije. Početkom 2026. godine DNP je napustio ovaj blok; i (2) Blok manjinskih partija – Bošnjačka stranka (BS), Albanski forum, Albanska alijansa i HGI.

Postojeća arhitektura političko-partijskog organizovanja, sa brojnim političkim partijama nacionalne (i nacionalističke) orijentacije i nekoliko međusobno suprotstavljenih nacionalnih političkih blokova, odslikava u znatnoj mjeri nesređeno stanje na društvenoj sceni Crne Gore. Takvo stanje, pored ostalog, uzrok je dubokih unutrašnjih podjela u društvu, podjela koje objektivno vode razaranju crnogorskog državnog i društvenog tkiva, fragmentaciji crnogorskog geografskog prostora i eventualnoj etničko-nacionalnoj federalizaciji Crne Gore.

Jedini mogući izlaz iz takvog političkog stanja je okretanje ka stvaranju građanskog društva, crnogorske građanske zajednice, i afirmaciji crnogorskog građanina kao stuba društvenog sistema – nezavisno od toga kojoj naciji, partiji i vjeri pripada – na temelju dalekovidih opredjeljenja crnogorskog Ustava iz 2007. godine. Time bi se otvorio put ka kohezionom ujedinjavanju i unutrašnjem političkom jedinstvu crnogorskog društva, kao uslova opšteg društvenog napretka Crne Gore.

Građanske političke partije su antipod i negacija nacionalno orijentisanim političkim partijama. Ne pripadaju nijednoj etničko-nacionalnoj zajednici. Funkcionišu i svoj politički kredibilitet potvrđuju isključivo kroz konkurenciju na otvorenom političkom tržištu, na kojem se njihove političke ideje tretiraju kao „roba“ koju građani na izborima „biraju“ ukoliko odgovara njihovim interesima i potrebama.

Upravo ta „tržišna“ dinamika „kupovine i prodaje“ različitih građanskih političkih ideja predstavlja ključni zamajac opšteg napretka savremenih demokratskih građanskih društava. Građanske političke partije najčešće se međusobno razlikuju u zavisnosti od toga koliko su interesno vezane za kapital ili za rad – dva osnovna životna resursa. One koje su interesno vezane za kapital predstavljaju tzv. desnu hemisferu društva, dok političke partije vezane za rad čine njegovu tzv. lijevu hemisferu.

Unutar tih „hemisfera“ političke partije se dalje diferenciraju u skladu sa sopstvenim izbornim i drugim interesima. Između desne i lijeve hemisfere, u tzv. političkom centru, nastale su socijaldemokratske partije koje teže kompromisnim rješenjima kojima će prevazići protivrječnosti između interesa rada i kapitala.

U globalnim razmjerama, socijaldemokratija se nije u potpunosti pokazala uspješnom, budući da je u praksi često bila sklonija zaštiti interesa kapitala nego rada. Slično tome, i u Crnoj Gori političke partije koje se idejno opredjeljuju za socijaldemokratiju nerijetko energičnije brane interese kapitala nego interese rada, zbog čega su, u funkcionalnom smislu, bliže desnoj nego lijevoj hemisferi društva.

Građanske političke partije bave se brojnim životnim pitanjima građana, kao što su, na primjer, ostvarivanje punog spektra ljudskih prava i sloboda; zaštita neotuđivih materijalnih i socijalnih prava radnika; suzbijanje eksploatacije i svih oblika prinudnog rada; učešće radnika u profitu poslodavaca; unapređenje životnog standarda građana; oporezivanje bogatstva; borba protiv siromaštva; zaustavljanje depopulacije i dr.

Takođe, one se bave i drugim ključnim društvenim pitanjima, kao što su, na primjer, zaštita životne sredine; regionalne i globalne političke i ekonomske integracije; suzbijanje kriminala, korupcije i trgovine opojnim drogama; borba protiv retrogradnih ideologija i revizionizma u tumačenju istorijskih činjenica; suprotstavljanje savremenim oblicima fašizma i drugim oblicima ekstremizma; te očuvanje istorijske istine o porazu Sila osovine u Drugom svjetskom ratu.

Ta i druga tematski slična pitanja neposredno se tiču, u većoj ili manjoj mjeri, i političkih partija Crne Gore, posebno onih koje pretenduju da su građanske orijentacije. U fokusu građanskih političkih partija jeste, prije svega, afirmacija stvaralačkih sposobnosti građanina u izgradnji boljeg, bogatijeg i humanijeg društva. Upravo one, a ne partije sa nacionalnim (i nacionalističkim) predznakom, predstavljaju budućnost Crne Gore i osnovu njenog ukupnog društvenog prosperiteta, kao i sposobnosti da očuva državnu nezavisnost, suverenitet i teritorijalni integritet.

Uspješno ostvarivanje tog cilja jedino je moguće u istinski građanskom, demokratskom i pravednom društvu, odnosno u demokratskoj građanskoj zajednici slobodnih, ravnopravnih i srećnih ljudi. Do njega se može stići samo kroz dugoročan i složen proces društvene transformacije sadašnjeg multietničkog društva u demokratsko građansko društvo, uz potrebno vrijeme, strpljenje i znanje, a ne „preko noći”. U budućoj građanskoj Crnoj Gori, svaki njen državljanin, kao građanin, bez obzira na to kojoj političkoj partiji, naciji ili vjeri pripada, trebalo bi, u skladu s imenom države u kojoj živi i radi (Crna Gora), da bude Crnogorac (preciznije, građanski Crnogorac) – kao nosilac zajedničkog državnog i političkog identiteta, a ne primarno nacionalni Crnogorac, Srbin, Bošnjak, Albanac ili Hrvat.

Pri tome bi pravnim sistemom crnogorske države svakom Crnogorcu, pripadniku crnogorske građanske zajednice, bila garantovana puna demokratska prava, slobode i pravna sigurnost. Zajednički državni i politički identitet pripadnika crnogorske građanske zajednice (građanski Crnogorac) ne potire tradicionalni nacionalni identitet nijednog crnogorskog građanina, državljanina Crne Gore, bez obzira na to kojoj naciji pripada, već bi, kao njegovo lično građansko pravo, bio svestrano društveno podržavan i ničim ograničavan.