Odgovornost Srpske pravoslavne crkve pod lupom: Kontinuitet i nove presude

Paralela između presuda u Parizu i Ljubljani oslikava kontinuitet institucionalne odgovornosti Srpske pravoslavne crkve (SPC). U Parizu 1995. godine, sud je potvrdio da francuski novinari nisu iznosili neistine kada su SPC optužili za podršku ratnim zločincima Radovan Karadžić i Ratko Mladić, te za sudjelovanje u etničkom čišćenju i genocidu u Bosni i Hercegovini i dijelovima Hrvatske, saopšteno je iz Crnogorskog foruma.

„Sud je implicitno priznao da je SPC kroz svoje djelovanje i retoriku, uključujući otvaranje problematičnih tema i javne nastupe patrijarha Pavle Stojčević i pojedinih episkopa, pokazivala solidarnost s akterima ratnih zločina. Dvadesetak godina kasnije, presuda Višeg radnog i socijalnog suda u Ljubljani, donesena 9. januara 2020. godine, u slučaju srpskog sveštenika Željko Lubarde otvorila je novo pitanje odnosa crkvene hijerarhije prema unutrašnjim prijavama nepravilnosti.

Lubarda je bio višegodišnje sistematski izložen pritiscima nakon što je ukazivao na finansijske nepravilnosti u crkvenoj opštini, a sud je u presudi naveo da su određene odluke i postupanja unutar hijerarhije doprinijele njegovom progonu. U tom kontekstu u presudi se pominje i tadašnji mitropolit zagrebačko-ljubljanski, danas patrijarh Porfirije Perić.

Na osnovu činjenica iz presude iz Ljubljane, slovenačke pravosudne institucije pokrenule su 5. marta 2026. godine postupak krivične odgovornosti protiv patrijarha Porfirija u vezi sa slučajem Lubarde. Time je otvoreno pitanje da li se odgovornost može proširiti i na najviše strukture crkvene hijerarhije.

Na ročištu pred sudom u Ljubljani Porfirije Perić, koji je u vrijeme događaja bio mitropolit zagrebačko-ljubljanski, izjavio je da ne snosi ličnu odgovornost za postupanje prema svešteniku Lubardi, navodeći da je za odluke bila nadležna crkvena opština. Takva odbrana ponovo otvara pitanje stvarne strukture odlučivanja unutar Srpske pravoslavne crkve, u kojoj episkop i eparhijska hijerarhija imaju ključnu ulogu u donošenju i sprovođenju odluka, koje su obavezujuće za niže crkvene organe.

Važnu ulogu u ukazivanju na nepravilnosti godinama ima i bivši sveštenik Bojan Jovanović, koji je podnosio krivične prijave tužilaštvima u Beogradu i Podgorici protiv pojedinih crkvenih velikodostojnika, uključujući mitropolita Joanikija Mićovića. Prema dostupnim informacijama, mnoge od tih prijava nijesu dovele do sudskih postupaka, što u javnosti često tumačeno kao znak snažnog društvenog uticaja SPC i složenog odnosa između crkve i pravosudnih institucija.

Slične polemike pratile su i ranije slučajeve episkopa Vasilije Kačavenda i Pahomije Gačić, gdje su ozbiljne optužbe godinama bile predmet javnih rasprava, dok su pravosudni postupci završavali bez pravosnažnih presuda ili su obustavljani zbog zastare.

Najnoviji medijski navodi dodatno su otvorili pitanje odgovornosti unutar SPC. Prema pisanju portala Nova rs i drugih regionalnih medija, u javnosti se ponovo pojavio sudski zapisnik iz ranijeg postupka u kojem svjedok opisuje navodno seksualno zlostavljanje u manastiru Manastir Prohor Pčinjski 1995. godine. U tom svjedočenju pominje se tadašnji monah, danas episkop Aleksej Bogićević, dok se u kontekstu tog slučaja navodi i tadašnji episkop vranjski Pahomije Gačić.

Iako je riječ o navodima iz sudskog dokumenta, njihovo ponovno pojavljivanje u javnosti dodatno pojačava zahtjeve dijela javnosti da se sve optužbe, bez obzira na položaj pojedinaca u crkvenoj hijerarhiji, temeljno i nezavisno istraže. Ova kontinuirana serija slučajeva jasno pokazuje da pitanje odgovornosti unutar SPC nije završeno.

Svjedočenja, sudski dokumenti i novi navodi podsjećaju da nijedna institucija, bez obzira na njen istorijski značaj, društveni uticaj ili vjerski autoritet, ne može biti iznad zakona. Transparentnost, zaštita svjedoka i temeljna istraga svih optužbi nisu samo moralni imperativ, oni su osnovni uslov da javnost ponovo stekne povjerenje u institucije i u načelo jednakosti pred zakonom.

Svaka tolerancija prema zataškavanju ili ignorisanju prijava direktno urušava kredibilitet ne samo pojedinih sveštenika, nego i same crkvene institucije, uključujući i Srpsku pravoslavnu crkvu. Pozivamo VDT da se konačno oglasi po pitanju podnesene krivične prijave u vezi SPC u CG i mitropolita Joanikija.