Dukljanska država kraljice Jelene

Srpski kralj Uroš I (1243–1276) je sredinom XIII vijeka uspostavio unitarnu monarhiju, što je bio anahronizam u tadašnjoj Evropi. Jedan od najboljih poznavalaca srpskog srednjovjekovnog prava, Teodor Taranovski, ističe da se tadašnja država tumačila u okviru patrimonijalnog prava, odnosno da je država bila posjed vladara s mogućnošću da se podijeli između članova vladarske porodice na samostalne političke dijelove, koji su se zvali udjeli. To su od Uroša tražili njegovi sinovi, ali je Uroš odbio, što je dovelo do rata koji je pokrenuo njegov stariji sin Stefan (Dragutin). Uz pomoć svoga tasta, ugarskog kralja, Dragutin je 1276. pobijedio oca i preuzeo kraljevsku krunu, a kraljevstvo je podijelio na tri politička dijela.

Dragutin je direktno vladao oblastima sjeverno od Zapadne Morave i Mačvansko-bosanskom banovinom, dok je mlađi brat Uroš II (Milutin) vladao dijelom Raške. Treći dio, kojim je upravljala njihova majka, kraljica Jelena, obuhvatao je teritorije prethodnog Dukljanskog kraljevstva, uključujući Zetu i Travuniju. Jelena se na latinskom titulisala kao „Regina Serviae, Diocliae, Albaniae, Chilmiae, Dalmatiae et Maritime regionis“, što ukazuje na obnovljenu državnu posebnost Duklje.

U „Žitijima srpskih kraljeva i arhiepiskopa“, arhiepiskop Danilo II koristi naziv zetska zemlja umjesto Duklje, dok se u srpskim hronikama Zeta navodi kao jedna od „država“ kojima su upravljali „silni“. Kraljevstvo Nemanjića, nakon 1276. godine, postalo je patrimonijalna monarhija sastavljena od tri udione države, od kojih je jedna bila Duklja (Zeta). Istoričarka Marija Koprivica naglašava da je Zeta bila prva država toga tipa, a Jelena prva žena-silni u srednjem vijeku.

Jelena, rođena oko 1234. godine, bila je kćerka Jovana Anđela, grofa Srema, i Matilde de Vijan. Njeno dvostruko carsko porijeklo naglašeno je u fresci u manastiru Sopoćani. Nakon preuzimanja vlasti, Jelena je provodila mnogo vremena u primorju, posebno u Baru i Ulcinju, te imala značajne ekonomske veze s rođacima Anžujcima u Italiji.

Osim političkih veza, Jelena je igrala ključnu ulogu u širenju katolicizma u regionu, pomagala je franjevcima i dominikancima, a 1288. godine papa Nikola IV je poslao pisma Jeleni, pozivajući je da pomogne povratak Srbije katoličkoj vjeri. Njena titula na latinskom „Helene Regine Servie, Dyoclie, Albanie, Chilmie, Dalmacie et Maritime regionis“ zapisana je 1290. godine, a njena vlast je bila suverena čak i nakon preuzimanja kraljevske vlasti od strane njene djece.

Jelena je održavala ekonomske i političke veze sa svojim rođacima, a njen uticaj na Zetu bio je značajan. Sazivala je sabore i imala potčinjenu vlastelu, čime je dokazala svoju političku samostalnost. Njena vladavina ostavila je dubok trag u istoriji Duklje i oblikovala buduće političke prilike u regionu.