Gašenje TE Pljevlja do 2035: ključ Strategije

Crna Gora je definisala put ka klimatskoj neutralnosti do 2050. godine kroz novu Strategiju niskougljeničnog razvoja (SNR), koja predviđa značajne promjene u energetskom sektoru i saobraćaju. Dokument, podnijet Svjetskoj banci u februaru ove godine, postavlja ambiciozne ciljeve, među kojima je gašenje jedine termoelektrane u zemlji do 2035. godine, kao i usklađivanje cijene ugljenika sa evropskim standardima do 2028. godine.

Strategija naglašava da dokument definiše dodatne politike i mjere usmjerene na smanjenje emisija u svim glavnim sektorima, s ciljem približavanja nultom nivou koliko je god moguće, uz oslonac na dostupne tehnologije i očekivani razvoj.

Energetski sistem Crne Gore i dalje se oslanja na fosilna goriva. Od obnove nezavisnosti 2006. godine, Crna Gora bilježi rast nominalnog dohotka u prosjeku od oko tri odsto godišnje, čime je dostigla status zemlje sa višim srednjim dohotkom i postala vodeći kandidat za pristupanje Evropskoj uniji. Uprkos ovom napretku, energetski sistem i dalje se oslanja na fosilna goriva koja emituju gasove sa efektom staklene bašte. Termoelektrana Pljevlja na ugalj ostaje ključna za sigurnost snabdijevanja elektroenergetskog sistema, dok naftni derivati i dalje predstavljaju primarni energent u sektoru saobraćaja, industrije i prerađivačke djelatnosti.

Istovremeno se upozorava da kontinuirana upotreba fosilnih goriva dovodi do trajnih emisija gasova sa efektom staklene bašte, uprkos izraženoj ranjivosti zemlje na posljedice klimatskih promjena. Crna Gora je naročito izložena sušama, poplavama, šumskim požarima i toplotnim talasima, pri čemu su sektori vodoprivrede, šumarstva i poljoprivrede posebno ranjivi na ove uticaje.

Termoelektrana Pljevlja ostaje ključna za stabilnost elektroenergetskog sistema, ali je ujedno i najveći pojedinačni izvor emisija. Prema podacima iz Strategije, ovo postrojenje je 2022. godine učestvovalo sa 43 odsto u ukupnim emisijama gasova sa efektom staklene bašte u Crnoj Gori. Zbog toga Strategija predviđa da se ovaj primarni izvor emisija ukloni potpunim gašenjem postrojenja do kraja 2035. godine, uz paralelno ubrzanje izgradnje solarnih i vjetroelektrana.

Velike promjene planirane su i u sektoru saobraćaja, koji predstavlja drugi najveći izvor emisija. Strategija predviđa snažnu transformaciju kroz razvoj elektromobilnosti. Plan je da do 2050. godine najmanje 90 odsto vozila u drumskom saobraćaju bude sa nultim emisijama, dok se do 2040. godine očekuje potpuna elektrifikacija željezničke infrastrukture.

Primjena Strategije, kako se navodi u dokumentu, donosi i potencijalne ekonomske koristi, ali i određene izazove. Crna Gora je naročito izložena rizicima usljed upotrebe fosilnih goriva, uključujući negativne uticaje klimatskih promjena i potrebu za pravednom tranzicijom, naročito za region Pljevalja, gdje je proizvodnja uglja i rad termoelektrane značajan izvor zaposlenja.

U dokumentu se takođe ukazuje na značaj šumskih ekosistema u procesu smanjenja emisija. Šumski fond Crne Gore predstavlja značajan, ali po svojoj prirodi i dalje neizvjestan ponor ugljenika. Rano i odlučno djelovanje u oblasti klimatskih promjena može omogućiti ostvarivanje neto nultih emisija, uz istovremenu podršku ekonomskim, društvenim i političkim ambicijama Crne Gore.

Strategija predviđa i postepeno povećanje domaće cijene ugljenika kako bi se ona do 2028. godine izjednačila sa cijenom u Sistemu trgovanja emisijama Evropske unije (EU ETS). Teži se da se do 2050. godine čak 95 odsto fosilnih goriva u prerađivačkoj industriji zamijeni električnom energijom. Predviđena je sprovedba sveobuhvatne strategije obnove zgrada, što bi trebalo da smanji troškove energije i poboljša zdravstvene ishode za domaćinstva.

Kao dio dugoročne energetske tranzicije, Crna Gora planira značajan dio energije iz obnovljivih izvora usmjeriti i na proizvodnju zelenog vodonika, koji bi se koristio u teškom saobraćaju, industriji i kao izvozni proizvod. Programom razvoja zelenog vodonika, usvojenim u decembru 2025. godine, postavljen je dugoročni cilj da se do 2050. godine između devet i 15 odsto raspoložive električne energije proizvedene iz obnovljivih izvora koristi za proizvodnju zelenog vodonika.