Smrtonosno nasljeđe ajatolaha Hamneija: Izazovi i budućnost Irana

Nekoliko sati nakon što je 28. februara snažna eksplozija potresla teheransku rezidenciju iranskog vrhovnog vođe ajatolaha Alija Hamneija, izraelski i američki izvori su objavili, a iranski državni mediji kasnije potvrdili, da je Hamnei ubijen. Ova vijest je izazvala spontane proslave širom iranskih gradova i u zajednicama u dijaspori, predstavljajući katarzu otvorenog bijesa akumuliranog tokom decenija represije pod Hameneijevim režimom, uključujući brutalno suzbijanje protesta u januaru, kada su vladine snage navodno ubile ili pritvorile desetine hiljada demonstranata.

Ipak, šok zbog Hamneijeve smrti ne signalizira nužno kolaps državnog političkog i bezbjednosnog aparata koji je ajatolah gradio skoro četrdeset godina. Može se čak ispostaviti da će ta institucionalna struktura moći biti njegovo trajno nasljeđe. Kada je osnivač Islamske Republike, ajatolah Ruholah Homeini, umro 1989. godine, malo je ko od političkih insajdera Hamneija vidio kao dominantnog, transformativnog nasljednika. Prema tekstu člana 109 iranskog ustava, uslov da neko postane vrhovni vođa prvobitno je bio status 'mardža at-taklid', veliki ajatolah, što je najviši nivo šiitskog vjerskog autoriteta i što je kvalifikacija koju Hamnei nije imao.

Međutim, samo nekoliko mjeseci nakon Homeinijeve smrti, član 109 je izmijenjen. Zahtjev da se ima najviši sveštenički čin velikog ajatolaha zamijenjen je manje specifičnim političkim i vjerskim kvalifikacijama za kandidate. Istovremeno, ojačan je model jednog vrhovnog vođe sa širokim ovlašćenjima. Mnogi su, uključujući uticajne ličnosti revolucije, vjerovali da će Hamnei igrati simboličniju ulogu, delegirajući ovlašćenja izabranim zvaničnicima, poput predsjednika. Pokazalo se, međutim, da su jako pogriješili.

U narednim decenijama, Hamnei je postepeno transformisao institucionalni položaj vrhovnog vođe: od nadzornog organa postao je primarna komandna struktura Islamske Republike. Njegova najznačajnija politička inovacija bila je reforma Korpusa islamske revolucionarne garde (IRGC). Dok je Homeini nastojao da ograniči učešće vojske u političkim poslovima, Hamnei je, oslanjajući se na član 110 ustava, izgradio bezbjednosni aparat koji mu je bio žestoko lojalan.

Pod Hamneijem, IRGC nije bio tek vojna institucija, već je postao politički i ekonomski konglomerat ugrađen u skoro svaki glavni sektor iranske ekonomije - od infrastrukture i građevinarstva, do telekomunikacija, energetike i trgovine naftom. Sistem koji je Hamnei stvorio bio je takav da su se vojna lojalnost, finansijski interesi i opstanak režima međusobno pojačavali. Njegova politička moć bila je obezbijeđena ne samo ideologijom, već i institucionalnom zavisnošću.

Da bi dodatno učvrstio vlast, Hamnei je uspostavio kontrolu nad Savjetom čuvara Ustava, osnovanim prema članu 91 ustava radi održavanja institucionalne ravnoteže. Savjet čuvara sastavljen je od šest islamskih pravnika koje direktno imenuje vrhovni vođa i šest pravnih stručnjaka koje imenuje prvi čovjek sudstva, a odobrava parlament. Međutim, prema članu 157, vrhovni vođa imenuje prvog čovjeka sudstva, tako da o svih 12 članova Savjeta na kraju odlučuje - vrhovni vođa. A pošto Savjet čuvara provjerava kandidate za parlament, vremenom je omogućeno da se političko polje suzi na samo one pojedince koje režim smatra prihvatljivim.

Slična dinamika razvila se i u Skupštini stručnjaka. Prema članovima 107 i 111 ustava, Skupština je zadužena za nadzor vrhovnog vođe i imenovanje njegovog nasljednika. To tijelo je zamišljeno kao jedan od rijetkih mehanizama ustavne kontrole njegove moći. U praksi, međutim, kandidate za Skupštinu prvo mora da odobri Savjet čuvara, čime se pravi začarani krug: uticaj vrhovnog vođe proteže se na instituciju zaduženu da ga nadgleda.

Iran je sada ušao u period duboke autoritarne neizvjesnosti, jer ni kolaps režima ni predvidljiva tranzicija vlasti ne izgledaju kao vjerovatni. Institucije upravljanja će ostati netaknute čak i kada njihov politički legitimitet oslabi, a sukcesija vlasti postane predmet sukoba, moguće čak i oružanog. Ukoliko se ne sprovedu strukturne reforme, ista koncentracija moći mogla bi se prenijeti na novog vrhovnog vođu i produžiti političku stagnaciju u Iranu. Značajne, dugoročne promjene u Iranu će manje zavisiti od toga ko će naslijediti Hamneija, a više od toga da li će njegovo institucionalno nasljeđe biti demontirano. Problem je u tome što je malo vjerovatno da će korisnici starog sistema mirno prihvatiti potpuno novi okvir upravljanja. A bez reorganizacije izvršne vlasti, sistem ekonomske dominacije IRGC-a i mehanizama koji kontrolišu politički angažman, iranski autoritarni sistem će jednostavno samo pronaći novu ravnotežu.