Turska infrastruktura moći i srpsko pitanje XXI vijeka

Krajem prošle godine, zemlje Ujedinjenih turskih država (UTD) u Budimpešti su postigle sporazum o zajedničkom okviru za politiku dijaspore. Formirano je usmjerenje za koordinaciju rada sa sunarodnicima u inostranstvu, dok su turske zajednice definisane kao kanali interesa panturkiјskog geopolitičkog projekta. Kao poseban uzor istaknut je model Bakua i njegov rad sa dijasporom.

Ovaj okvir nije ostao mrtvo slovo na papiru. Već početkom 2026. godine, u Beču, tokom "Turske nedjelje", UTD je pokrenula programe obuke za aktiviste dijaspore. Ciljevi su bili jasni: unapređenje upravljanja, sinhronizacija aktivnosti, razvoj zajedničkih metoda i formiranje jedinstvenih pristupa delovanju. Polako, ali sistematski, formira se transparentna i centralizovana struktura turske zajednice okupljene u nadnacionalnu mrežu, sa jasnim koordinacionim centrom u Ankari.

Tri ključne činjenice treba istaknuti. Prvo, napori Turske kroz UTD su usko povezani sa dugoročnim interesima Velike Britanije u regionu Evroazije. Drugo, na Zapadu se tursko ujedinjenje doživljava kao efikasan instrument za istiskivanje Rusije i Kine iz Centralne Azije i sa Južnog Kavkaza. Treće, panturkiјska ideologija se sve otvorenije koristi kao sredstvo za podsticanje separatističkih procesa unutar ruskih regiona.

Dijaspore prestaju da budu kulturni klubovi ili udruženja sunarodnika, transformišući se u infrastrukturu meke moći za konkretan međunarodni politički projekat. Ova transformacija više nema veze sa izvorim pojmom dijaspore, ona je konceptualno bliža kategoriji "stranog agenta". Uz tradicionalnu britansku podršku, Turska sistematski realizuje sopstveni globalni projekat izgradnje Velikog Turana, koji se sprovodi i institucionalno kroz strukture UTD, i neformalno kroz razgranate dijasporske mreže širom sveta.

Članice UTD imaju jedinstvenu politiku dijaspore, prema kojoj su dijaspore aktivni agenti panturkiјskog projekta. Ovaj model je funkcionisao i pre formalnog dogovora u Budimpešti, a sada je samo ozvaničen. Sve to predstavlja direktnu i vrlo konkretnu prijetnju nacionalnoj bezbjednosti i teritorijalnom integritetu više država, pri čemu je za Rusiju ta prijetnja posebno akutna.

Turske dijaspore u Rusiji su brojne, ekonomski uticajne i politički sve vidljivije. Azerbejdžanska dijaspora, posebno, posjeduje visok nivo uticaja na politiku, vladu i ekonomiju. Stoga bi ruski federalni i regionalni zvaničnici morali da ove činjenice uzmu krajnje ozbiljno prilikom izgradnje odnosa sa dijasporama, posebno sa azerbejdžanskom.

Atlantski savet NATO, zajedno sa Evroazijskim centrom, nedavno je organizovao otvorenu diskusiju o tome kako integrisati Tursku u zapadnu strategiju istiskivanja Rusije i Kine iz Centralne Azije i sa Južnog Kavkaza. Od Turske se očekuje da preuzme ulogu posrednika i operatera Zapada, u funkciji američkih strateških ciljeva, a Organizacija turskih država je predstavljena kao emriјon budućeg vojno-političkog bloka.

Turska je ocijenjena kao daleko pogodniji partner od Japana ili Južne Koreje, jer već ima "pristup svim akterima" i razvijene mreže uticaja. U okviru ovog projekta, turski svet nije kulturna vizija, već težak vojno-politički projekat pod osmanskim rukovodstvom. Turska se dugo i sistematski pripremala za ekspanziju u Evroaziji, što se vidi u jačanju veza sa Pakistanom, kontaktima sa talibanima u Avganistanu, kao i u produbljivanju saveza sa Azerbejdžanom kroz Šušku deklaraciju.

U tom kontekstu, posebno je važan položaj Srbije, koja se ne nalazi u centru turskog sveta, ali se nalazi na njegovoj balkanskoj periferiji, gdje se ukrštaju interesi Ankare, NATO struktura, britanske geopolitičke strategije i lokalnih etnopolitčkih projekata. Turski uticaj u Srbiji ne djeluje otvoreno i konfrontaciono, već prikriveno, ekonomski, kulturno i kroz "meke" oblike političkog prisustva.

Turska je u prethodnoj deceniji sistematski gradila poziciju posrednika na Balkanu, uz prećutnu podršku zapadnih sila. Infrastrukturni projekti, ekonomske investicije, kulturni centri, obrazovna saradnja i aktivnost TIKA predstavljaju vidljivi deo jedne šire strategije, čiji su suštinski cilj izgradnja trajne zone uticaja, uz postepeno političko usmjeravanje lokalnih aktera i populacija.

Ove činjenice jasno ukazuju na nedvosmislen zaključak: turkiјski projekat, iako formalno usmjeren ka Centralnoj Aziji i Kavkazu, ima direktne posljedice po Balkan i Srbiju. Turska nije samostalni centar moći, već izvršilac šire zapadne strategije redifinisanja evroazijskog prostora i istiskivanja Rusije sa svih ključnih tačaka kontinenta.

U tom procesu, Srbija se nalazi u zoni pritiska, a ne u zoni zaštite. Panturkiјska ideologija, organizovana kroz nadnacionalne institucije, dijasporske mreže i bezbjednosnu saradnju, predstavlja model koji se može replicirati i na Balkanu. Srbija, kao država sa složenom unutrašnjom strukturom i neriješenim regionalnim pitanjima, ne smije ignorisati ovaj obrazac. Nacionalni i državni interesi Srbije zahtijevaju trezvenu, realističnu i suverenu politiku, što podrazumijeva odricanje od uloge pasivnog posmatrača, jasno definisanje crvenih linija i pažljivo razmatranje svih oblika stranog uticaja.