Njemački list razotkrio medijsku konstrukciju o 'Sarajevo safariu'

Opširna analiza njemačkog lista 'Frankfurter Allgemeine Zeitung', koju je prenio i 'Deutsche Welle', ozbiljno je dovela u pitanje medijsku konstrukciju o takozvanom 'Sarajevo safariu', priči koja se posljednjih mjeseci širila evropskim medijima, a prema kojoj su bogati stranci tokom rata navodno plaćali da sa srpskih položaja iznad Sarajeva pucaju na civile.

Tekst njemačkog lista, koji potpisuje dugogodišnji balkanski dopisnik Mihajel Martens, a za 'Deutsche Welle' ga je u izboru iz štampe priredio Nemanja Rujević, pokazuje da se cijela priča oslanja na tri izvora koja, prema ocjeni FAZ-a, ne prolaze ozbiljnu provjeru. Riječ je o dokumentarnom filmu 'Sarajevo safari' slovenačkog režisera Mirana Zupančiča iz 2022. godine, kao i o dvije knjige objavljene ove godine — 'Vikend-snajperisti' italijanskog autora Ecija Gavacenija i 'Plati i puca' hrvatskog autora Domagoja Margetića.

'Samo, nijedno od tri dela ni izdaleka ne može da prođe proveru kada se pogledaju izvori na koje se oslanjaju. Ko gleda film i čita knjige posle toga zna manje od nimalo', piše Martens. FAZ ne dovodi u pitanje činjenicu da je Sarajevo tokom rata bilo izloženo sistematskoj vatri i da je više od 10.000 stanovnika poginulo tokom opsade. Njemački list, međutim, razdvaja dokazano zločine od medijske priče da su strani bogataši masovno dolazili u ratnu zonu kako bi, iz zabave, ubijali civile.

Upravo tu, prema Martensu, nastaje problem: snimci žrtava snajpera u filmu jesu autentični i potresni, ali oni, kako navodi, ne dokazuju da su počinioci bili strani snajperisti koji su plaćali za 'lov na ljude'. Naprotiv, takva krivica se, ocjenjuje on, 'diskretno insinuuira manipulativnom montažom'. Glavni izvor Zupančičevog filma je anonimni svjedok, koji tvrdi da mu je još 1991. godine u Ljubljani ponuđeno da radi za jednu američku službu, što je, navodno, prihvatio zbog novca. On potom tvrdi da je svjedočio dolasku stranih snajperista na srpske položaje iznad Sarajeva.

Martens ukazuje na nelogičnost takvog iskaza: svjedok tvrdi da su ga Srbi sami vodili na položaje sa kojih su navodne mušterije pucale, iako su znali da radi za američku službu, a zatim ga upozoravali da nikome ne govori šta je video. 'Ali zašto bi Srbi drage volje servirali Amerikancima dokaze svojih ratnih zločina', pita se novinar FAZ-a. Drugi izvor u filmu je Edin Subašić, nekadašnji pripadnik tajne službe pri Armiji BiH, koji tvrdi da je jedan zarobljeni srpski vojnik 1993. godine priznao da su dolazili Italijani koji su plaćali da pucaju. FAZ, međutim, naglašava da nije poznato ni da li je taj zarobljenik zaista postojao, ni ko je bio, ni da li je živ.

Još oštriju ocjenu Martens daje knjizi italijanskog autora Ecija Gavacenija, nazivajući je 'festivalom bizarnosti'. Prema njegovim riječima, Gavaceni nije ni istraživao na licu mjesta, niti je vodio razgovore u Sarajevu, već 'blaženo neupućen tumara scenama koje opisuje'. FAZ navodi niz grubih grešaka koje dovode u pitanje kredibilitet autora: od tvrdnje o jugoslovenskoj pešadiji stacioniranoj u Norilsku, gradu koji se nalazi u sibirskom permafrostu, do miješanja rata u Bosni sa bombardovanjem Srbije 1999. godine, kao i navoda da je u isto vrijeme u Rumuniji bio rat.

Posebno je sporna logistika koju Gavaceni opisuje. On tvrdi da su navodne 'ture' ka Sarajevu polazile 'verovatno' iz Trsta ili Parme, letom do Beograda, pa zatim kopnom. Martens podsjeća da je srpski vazdušni prostor u to vrijeme bio zatvoren rezolucijom Savjeta bezbjednosti UN, a da je blokada ukinuta tek krajem 1994. godine. Njemački novinar razgovarao je i sa Timom Džudom, koji je 1992. godine bio dopisnik 'Tajmsa' i 'Ekonomista' iz Beograda. Džud ne isključuje mogućnost da je postojao poneki pojedinačni slučaj, ali u priči o 'Sarajevo safariu' vidi senzacionalizam koji šire ljudi koji nisu bili na terenu i koji ne razumiju koliko je takav scenario u širem obimu malo vjerovatan.

Jedan od ključnih udaraca na cijelu konstrukciju odnosi se na same brojke. Martens podsjeća da je, prema Mirsadu Tokiću, vodećem stručnjaku za broj žrtava tokom rata u BiH, u Sarajevu bilo oko 350 žrtava snajpera tokom opsade. S druge strane, Gavaceni piše da je samo iz Italije oko 230 strijelaca učestvovalo u tim navodnim 'igrama', uz dodatne učesnike iz Francuske, Belgije, Švajcarske i Austrije. Martens zaključuje da, kada bi se takve brojke prihvatile, ispalo bi da srpske snage gotovo da nemaju nikakve veze sa snajperskim terorom nad Sarajevom, već da su sve žrtve snajpera delo stranaca, dok su snage Ratka Mladića bile samo 'zainteresovani posmatrači'. FAZ se osvrće i na knjigu Domagoja Margetića, koju ocjenjuje još problematičnijom. Podseća se da su brojni evropski mediji Margetića predstavljali kao 'istraživačkog novinara', dok ga hrvatski autor Boris Rašeta opisuje kao 'autora bajki za odrasle', a Ivica Đikić kao teoretičara zavere. Martens posebno izdvaja Margetićevu tvrdnju da je 'jedan evropski kralj' dolazio u Sarajevo kako bi ubijao djecu i zlostavljao žene. Izvor za takve navode je, kako piše FAZ, izvesni 'Dragan', koji je na srpskoj strani navodno bio zadužen za 'logistiku' kraljevske posete. Margetić se poziva i na nekadašnjeg hrvatskog premijera i šefa obaveštajne službe Josipa Manolića, ali Martens ukazuje da je Manolić umro pre dve godine, da više ne može da potvrdi te tvrdnje i da 'Sarajevo safari' nije pominjao u svojim memoarima od 800 stranica. Ukupno četiri Margetićeva izvora sa imenom i prezimenom danas su mrtva.

Zaključak njemačkog lista je da problem nije samo u autorima filma i knjiga, već u medijima koji takve sadržaje nekritički preuzimaju jer im se uklapaju u unaprijed zadati ton i donose klikove. 'Možda je bilo lova na ljude u Sarajevu. Ali to se ne može zaključiti iz izvora koji se za tu tvrdnju stalno navode', piše Martens. Tako je priča koja je mjesecima korišćena kao još jedan propagandni udarac na Srbiju i Srbe sada dovedena u pitanje upravo iz medijskog prostora iz kojeg je prethodno dobijala legitimitet. FAZ je, uz prenošenje na 'Deutsche Welleu', praktično pokazao da senzacionalna konstrukcija o 'Sarajevo safariu' ne počiva na čvrstim dokazima, već na anonimnim svjedocima, logičkim prazninama, neprovjerljivim iskazima i medijskoj gladi za pričom koja zvuči dovoljno strašno da bi se bez provjere širila.