Danas se na prostor gleda kao na tržišnu robu

Mnogi objekti su zapušteni ili ugroženi neplanskom gradnjom. Istovremeno, iskustva drugih evropskih zemalja pokazuju da pravilno valorizovano modernističko nasljeđe može postati važan resurs za kulturni turizam i obrazovanje - istakli su autori knjige.

U knjizi ,,Crnogorska arhitektura 1945-1970: Refrakcije korbizijanskog principa“ autori Slavica Stamatović-Vučković i Danilo Bulatović istražuju kako su ideje Le Korbizjea, jednog od najuticajnijih arhitekata 20. vijeka, posredno oblikovale arhitekturu u Crnoj Gori, ali i širem jugoslovenskom prostoru. Knjiga se bavi analizom arhitektonske prakse u Crnoj Gori u periodu od 1945. do 1970. godine.

Monografija obuhvata razdoblje intenzivne modernizacije, kada se formira autentičan arhitektonski izraz zasnovan na reinterpretaciji međunarodnih modernističkih principa. Umjesto njihovog doslovnog preuzimanja, crnogorske arhitekte su ih prilagođavale lokalnim društvenim, ekonomskim i prostornim uslovima. Upravo ta „refrakcija“ korbizijanskog principa čini okosnicu knjige koja ne samo da dokumentuje jedno važno poglavlje arhitektonske istorije, već i otvara prostor za promišljanje savremenih urbanističkih izazova kroz prizmu nasljeđa modernizma.

U intervjuu za Pobjedu arhitekte Slavica Stamatović-Vučković i Danilo Bulatović govore o istraživanju uticaja Le Korbizjea na crnogorsku arhitekturu, ali i o širim pitanjima modernističkog nasljeđa, savremenog urbanizma i problema neplanske gradnje u Crnoj Gori.

POBJEDA: Što vas je podstaklo da istražujete upravo period od 1945. do 1970. godine u crnogorskoj arhitekturi i kako je došlo do ideje da se istraživanje fokusira na uticaj Le Korbizjea?

STAMATOVIĆ-VUČKOVIĆ / BULATOVIĆ: Ovaj period je ključan jer se tada prvi put formira autonomni projektantsko-planerski diskurs u Crnoj Gori, kroz kadar školovan u jugoslovenskim centrima (Beograd, Zagreb, Ljubljana), dominantno inspirisan modernističkim modelima. U reinterpretaciji međunarodnih uticaja ideje Le Korbizjea (LK) su imale važnu ulogu. Dio istraživanja je prvi put sistematski predstavljen na međunarodnoj konferenciji u Sarajevu 2023. godine, čija je tema bila upravo uticaj LK-a u jugoslovenskom kontekstu.

POBJEDA: Da li ste tokom istraživanja naišli na neka neočekivana otkrića ili zaboravljene projekte koji su vas iznenadili?

STAMATOVIĆ-VUČKOVIĆ / BULATOVIĆ: Rad u arhivima, analiza projekata i razgovori sa akterima tog vremena pokazali su da je crnogorska arhitektonska scena bila mnogo dinamičnija nego što se ranije pretpostavljalo. Uprkos ograničenim institucionalnim i tehničkim resursima, arhitekte su uspijevale da prate savremene evropske tokove i da ih kreativno prilagođavaju lokalnim uslovima.

Slavica Stamatović-Vučković (FOTO: Svetlana Milović)

POBJEDA: Koje su arhitekte ili objekti najuspjelije interpretirali korbizijanske principe?

STAMATOVIĆ-VUČKOVIĆ / BULATOVIĆ: Arhitekte tog perioda djelovale su u specifičnim društvenim i ekonomskim okolnostima, što se značajno odražavalo na njihove projekte. Zbog toga, korbizijanski principi nijesu primjenjivani doslovno, već kroz individualnu interpretaciju. Upravo ta fleksibilnost rezultirala je autentičnim arhitektonskim izrazom. Djela arhitekata Vukote Tupe Vukotića, Ilije Šćepanovića, Milorada Miša Vukovića i drugih posebno su interesantna za analizu sa ovog aspekta.

POBJEDA: Koji su konkretni principi Le Korbizjea najvidljiviji u crnogorskoj arhitekturi?

STAMATOVIĆ-VUČKOVIĆ / BULATOVIĆ: To su, prije svega, opšta modernistička načela - racionalnost, funkcionalnost i upotreba savremenih materijala, posebno armiranog betona. Prepoznatljivih „pet tačaka moderne arhitekture“ (pilotis, slobodan plan, slobodna fasada, horizontalni prozori i ravni krov) nijesu preuzimani doslovno, već su prilagođavani lokalnim uslovima i mogućnostima. Njihova primjena se jasno može prepoznati na konkretnim primjerima, poput stambene zgrade u Ul. Sv. Petra Cetinjskog br. 31 (1964), gdje su pojedini elementi inspirisani Korbizjeovim Unité d’Habitation u Marseju (1947-1952) ili na stambenoj zgradi u Beogradskoj ulici br. 17 (1967), koja se može tumačiti kao referenca na koncept kuće Citrohan (1925). Ovi objekti pokazuju kako su modernistički principi, reinterpretirani kroz lokalni kontekst, stvarali autentičan arhitektonski izraz.

U urbanističkom smislu, značajni su principi zoniranja i organizacije grada definisani Atinskom poveljom (1933/43), koji su vidljivi u planiranju Novog grada u Podgorici - jasno razdvojene funkcije stanovanja, saobraćaja i javnih sadržaja, uz značajno uvođenje zelenih zona i planiranje naselja kao cjelovitih urbanih sistema.

POBJEDA: Koliko je danas važno valorizovati i zaštititi modernističko nasljeđe u Crnoj Gori?

STAMATOVIĆ-VUČKOVIĆ / BULATOVIĆ: Valorizacija modernističkog nasljeđa danas je pitanje identiteta, ali i održivog razvoja. Ova arhitektura svjedoči o periodu intenzivne modernizacije i društvenog optimizma, ali je često nedovoljno prepoznata kao kulturna vrijednost. Mnogi objekti su zapušteni ili ugroženi neplanskom gradnjom. Istovremeno, iskustva drugih evropskih zemalja pokazuju da pravilno valorizovano modernističko nasljeđe može postati važan resurs za kulturni turizam i obrazovanje. Ključno je sprovesti stručnu selekciju i zaštitu, uz mogućnost adaptacije tih objekata savremenim potrebama.

Od značaja je ovdje pomenuti da smo u decembru 2024. godine osnovali DOCOMOMO Montenegro (www.docomomo.me), kao dio DOCOMOMO International, svjetske platforme za valorizaciju i zaštitu modernističke arhitekture. Nadamo se da će, pored istraživanja i monografija ovog tipa, i ova platforma pomoći u podizanju svijesti o značaju arhitektonskog nasljeđa ovog perioda.

Danilo Bulatović (FOTO: UCG)

POBJEDA: Kako biste opisali trenutno stanje urbanizma u Crnoj Gori - da li se može govoriti o svojevrsnom ,,urbanističkom haosu“?

STAMATOVIĆ-VUČKOVIĆ / BULATOVIĆ: Iako formalno postoje planovi i zakonski okvir, njihova primjena je često nedosljedna i podložna investitorskim pritiscima. To dovodi do parcijalnog razvoja bez jasne dugoročne vizije, posebno u turističkim zonama, a razlika između planiranog i realizovanog prostora stvara percepciju „urbanističkog haosa”.

POBJEDA: Koji su ključni uzroci neplanske gradnje i degradacije prostora u posljednjim decenijama?

STAMATOVIĆ-VUČKOVIĆ / BULATOVIĆ: Glavni uzroci leže u tranzicionim procesima, slabljenju institucija i dominaciji tržišnih interesa. Tokom posljednjih decenija planovi su često mijenjani kako bi se prilagodili investitorskim zahtjevima, dok je kontrola njihove primjene bila slaba. Tolerisanje nelegalne gradnje i nedostatak dugoročnog planiranja dodatno su doprinijeli degradaciji prostora, naročito u primorskim gradovima.

POBJEDA: Kako se odnos prema prostoru danas razlikuje od onog u periodu koji obrađujete u knjizi?

STAMATOVIĆ-VUČKOVIĆ / BULATOVIĆ: Razlika je suštinska: u socijalističkom periodu prostor je bio tretiran kao javno dobro i sredstvo društvenog razvoja, uz snažnu ulogu planiranja i institucija. Danas se prostor posmatra kao tržišna roba, što dovodi do fragmentacije urbanog razvoja i gubitka dugoročne vizije u korist kratkoročnih ekonomskih interesa.

Naslovnica knjige

POBJEDA: Da li bi principi modernizma, uključujući ideje Le Korbizjea, mogli ponuditi rješenja za savremene urbanističke probleme?

STAMATOVIĆ-VUČKOVIĆ / BULATOVIĆ: Principi modernizma se mogu koristiti kroz komparativne modele, ali ne kao gotova rješenja. Njihova vrijednost leži u insistiranju na planiranju u javnom interesu. Savremeni gradovi zahtijevaju fleksibilnost, raznolikost i participaciju građana, zbog čega je važna kritička reinterpretacija modernizma, a ne njegovo doslovno preuzimanje.

POBJEDA: Koliku odgovornost za današnje stanje snose institucije, a koliku investitori i tržište?

STAMATOVIĆ-VUČKOVIĆ / BULATOVIĆ: Odgovornost je podijeljena, ali institucije imaju ključnu ulogu jer postavljaju i sprovode pravila. Kada su pravila nestabilna ili se selektivno primjenjuju, otvara se prostor za investitorske pritiske. Investitori koriste takav sistem, ali ga istovremeno i dodatno opterećuju, stvarajući začarani krug između slabih institucija i agresivnog tržišta.

POBJEDA: Koje su najvidljivije posljedice lošeg urbanističkog planiranja po kvalitet života građana?

STAMATOVIĆ-VUČKOVIĆ / BULATOVIĆ: Posljedice su direktno vidljive u svakodnevnom životu: preopterećena infrastruktura, saobraćajne gužve, nedostatak parkinga i javnih i zelenih površina, kao i loš kvalitet stanovanja. Pored toga, dolazi do vizuelne degradacije prostora i gubitka identiteta gradova. Dugoročno, ovakvo stanje utiče i na smanjenje povjerenja građana u institucije i osjećaj pripadnosti prostoru.

POBJEDA: Koji bi bili prvi koraci ka uspostavljanju održivijeg i odgovornijeg urbanističkog razvoja?

STAMATOVIĆ-VUČKOVIĆ / BULATOVIĆ: Neophodno je ojačati institucije i kontrolne mehanizme, kao i vratiti struku u centar odlučivanja. Važno je i uključiti građane u procese planiranja, kako bi se bolje razumjele stvarne potrebe zajednice. Suštinski, potrebno je promijeniti odnos prema prostoru - od kratkoročnog profita ka dugoročnoj vrijednosti i kvalitetu prostora, a time i kvalitetu života.

Arhitektura ima dugoročne posljedice koje nadilaze trenutne trendove.

POBJEDA: Što ova knjiga može ponuditi savremenim arhitektama i urbanistima?

STAMATOVIĆ-VUČKOVIĆ / BULATOVIĆ: Monografija pokazuje da je Crna Gora bila aktivni učesnik u globalnim tokovima razmjene ideja, ali kroz sopstvenu interpretaciju i prilagođavanje. U tom smislu, ona može poslužiti kao podsticaj savremenim arhitektama i urbanistima da razvijaju kontekstualna i odgovorna rješenja, ali i kao podsjetnik da arhitektura ima dugoročne posljedice koje nadilaze trenutne trendove. Takođe, knjiga nudi sistematizovana znanja o modernističkoj arhitekturi kao kulturnom nasljeđu, čime upućuje na integraciju kroz savremenu arhitektonsku i urbanističku praksu.