Srećni govedari: Priča o Galeriju i njegovoj palati

Uputili smo se iz Zaječara na zapad, prema Gamzigradu, prolazeći kroz naselje Zvezdan, koje je nastalo u seobama pod patrijarhom Arsenijem III Čarnojevićem 1690. godine. Legenda kaže da su doseljenici sa Kosova došli po mrklom mraku, ali da je na nebu bio nevjerovatan roj zvijezda, pa su ostali i naselju dali ime Zvezdan. Ovog jutra sa neba žari samo jedna zvijezda – blistav sunčev disk obećava besprekoran dan za posjetu rimskom carskom gradu Feliks Romulijani, udaljen nekoliko kilometara.

Na parkingu ispred arheološkog kompleksa nalazi se prazan autobus, a biletarnica je zatvorena. Gospođa koja prodaje suvenire nam kaže da se karte prodaju unutar zidina i da požurimo, jer ćemo možda moći da čujemo kako stručni vodič objašnjava istoriju ovog mjesta. Ulazimo u svijet s kraja četvrtog i početka petog vijeka, gdje srednjoškolci jurcaju za loptom dok se profesorka trudi da ih drži na okupu.

Galerija, rimski car koji se ovdje rodio i sahranio, bio je poznat kao Govedar, zbog čega nikada nije zaboravio svoj zavičaj. Utvrđeni kompleks je podignut u čast njegove majke Romule, a palata izgleda nikada nije dovršena. U petom vijeku, granice carstva su bile nesigurne, a upadi varvara donijeli su razaranje Gamzigradskoj palati. U posljednjoj velikoj obnovi Carstva pod Justinijanom kompleks je pretvoren u utvrđenje. Zapustjela je nekada raskošna palata sa 20 utvrđenih kula i nizom pomoćnih zgrada.

Ko su bili ljudi koji su živjeli ovdje prije više od 1.600 godina? To su romanizovani Dačani, tračka plemena, koja su pod rimskom vlašću preseljena u provinciju Dakija. Galerije, čije je djetinjstvo proteklo čuvajući stoku kod Timoka, postao je car i nije zaboravio svoj zavičaj, što pokazuju moćni ostaci njegove palate.

Istoričari smatraju da je Galerijeva pojava na čelu Rimskog carstva bila strateški potez moćnog Dioklecijana, koji je imao stalni strah od uzurpatora. Dioklecijan je imenovao Galerija i druge sposobne vojnike da upravljaju carstvom, a Galerije je kasnije osvojio persijske snage, čime je stekao besmrtnu slavu.

Godine 1984. pronađen je fragment građevine sa natpisom Felix Romuliana, što je potvrdilo da je Gamzigrad mjesto Galerijeve palate. Osim toga, njegova majka Romula je tu rođena, a Galerije je sahranjen na brdu Magura, u okviru kompleksa carske palate. Njegova sahrana bila je praćena apoteozom, uzdizanjem u božanstvo, što je bila posljednja takva ceremonija u istoriji Rimskog carstva.

Ovaj kraj svijeta nekada je bio važan dio velike rimske priče, a arheološka istraživanja nastavljaju se, jer se čini da ni izdaleka nije sve urađeno do kraja. Jedan od najljepših artefakata u Romulijani je podni mozaik, koji podsjeća na slične majstorski izrađene podove u Efesu. Vjekovi koji su uzdigli i urušili imperije nisu marili za ljepotu, ali Gamzigradsko arheološko nalazište nudi mnogo više od očekivanog.