Pavle Rovinski i njegov doprinos kulturi Crne Gore

Na današnji dan, 30. aprila 1898. godine, Pavle Apolonovič Rovinski, ruski istoričar, etnolog, filolog, istoričar književnosti, arheolog i botaničar, pošao je iz Crne Gore za Rusiju. Rovinski je o Crnoj Gori napisao više knjiga, a među značajnije su „Odnos između Rusije i Crne Gore“ i „Petar II Petrović Njegoš“.

Pavle Apolonovič Rovinski bio je strastveni putnik, čovjek žedan znanja o narodima i njihovim običajima, altruista, demokrat, građanin svijeta. Bavio se kulturom kao čovjekovom konačnom mjerom. Prvo njegovo putovanje bile su zemlje Češke, a uskoro je stvorio „Plan putovanja po slovenskim zemljama“. Djelo Rovinskog je kapitalno i od ogromne koristi za kulturu Crne Gore, posebno njegovo “Crna Gora u prošlosti i sadašnjosti”.

Rovinski je značajno i sistematski proučio kulturu i istoriju Crne Gore, dajući originalnu periodizaciju njenog istorijskog razvoja. Objava u mnogobrojnim srpskim naučnim publikacijama dodatno potvrđuje njegov doprinos. Prije date periodizacije, Rovinski se kritički osvrnuo na arhivske izvore i literaturu, na osnovu kojih se do tada proučavala i obrađivala istorija Crne Gore. Njegovu “Istoriju Crne Gore” Mlaković smatra djelom kojim je najcjelovitije i najnaučnije obrađena Crna Gora.

Rovinski se razlikuje od prethodnika po opreznosti korišćenja izvora, kako arhivskih tako i literarnih. Smatra da je istorija Crne Gore istorija mučeništva jednog naroda u borbi za slobodu. On deli istoriju Crne Gore na dva perioda: period Zete, koja se ranije zvala Diokleja i Prevalitanija, i Crne Gore kao dijela Zete koja postoji kao geografski pojam u vrijeme zetske države. U prvom periodu je društvena organizacija plemenska, dok drugi period karakteriše vladavina mitropolita ili vladika koji u svojoj vlasti spajaju svetovnu i duhovnu vlast.

Rovinski je ostavio dubok trag u naučnoj i nacionalnoj istini, dajući svoj sud o jednom od najumnijih srpskih državnika i intelektualaca iz Crne Gore, Petru II Petroviću Njegošu. Govori o vladici, gospodaru svetovne i duhovne vlasti, filozofu i pesniku, kao i o čovjeku progresivnih evropskih ideja na vjetrovitom i uvijek trusnom Balkanu. Smatra da su Njegoš i njegovo djelo najinteresantniji u crnogorskoj, ali i cjelokupnoj srpskoj nacionalnoj istoriji.

Rovinski je bio i svojvrstan bibliograf, prateći i poznajući bibliografska djela o Crnoj Gori. Njegovo citiranje nije bilo puko, već je uvijek bilo poučno i kritički određeno, sa argumentovanim ličnim stavom. On smatra da je „Srpsko ogledalo“ neiscrpan izvor za proučavanje pastirsko-vojničkog života Crne Gore, pamteći imena ljudi i njihova djela, dajući sliku onadašnjeg društvenog života. Svoj spisak više od tri stotine imena podijelio je po plemenima i bratstvima, smatrajući da „Srpsko ogledalo“ nije potpuni zbornik srpskih narodnih pjesama iz Crne Gore i da ga treba dopunjavati iz svih krajeva Crne Gore.

O svim djelima Petra II Petrovića Njegoša ima i kaže svoje kompetentno mišljenje. Posebno, kao sam filozof, odaje priznanje „Luči mikrokozmi“. Odushevljava ga Njegoševa jednostavnost „do koje treba narasti“ kada sabrano tumači ili se zapita nad odgovorima najkomplikovanijih pitanja univerzuma, života, smrti, ljubavi, patriotizma... Rovinski, plemić, aristokrata i ratnik istine, ostao je vječno zbunjen i zadivljen Njegoševom poezijom.

Lični odnos Rovinskog prema svakom Crnogorcu bio je za njega toliko obavezujući da je po dolasku iz Peterburga na Cetinje 6. aprila 1886. godine, preko „Glasa Crnogoraca“, pozdravio svakog po pojedinačno riječima: „Pozdravlja te Pavle iz Rusije…“