Pjesma svima Srbima: O Filipu Višnjiću i njegovom naslijeđu

„Ova pjesma svima Srbima“ – tako je srpski Homer, slijepi vidilac Filip Višnjić, otac srpskog episkog pjesništva, završavao svaku svoju pjesmu koju je sam ispevao uz strune gusala. Sve ono što nije video očima, video je dušom, a sve što je video dušom pretvorio je u pjesmu koja je ostavljena potomstvu, sa posvetom koja je nadživjela vrijeme u kojem je nastala i postala svevremena posveta svima Srbima, svemu Srpstvu.

Njegov asimetrični deseterac – „Bože mili! Čuda velikoga!/Kad se šćaše po zemlji Srbiji.. .!“ pretakao se u obrazac pjevanja o rodu, u obrazac pjevanja i mišljenja u skladu sa vizijom slobode koju je predosjećao i umnim očima video. Otuđe se i njegov značaj može uklopiti u zapis koji je u “Memoarima“ ostavio protom Mateja Nenadović: “U kom se narodu pojave junaci i ljudi zaslužni za otačstvo, taj će narod roditi i one ljude koji će njihova djela opisati.”

Slijepi guslar, najbliži naš pjesnički predak, Filip Višnjić, ostavio je potomstvu 13 originalnih epskih pjesama, ustaničku epsku hroniku, najizražajniji portret Karađorđa, portret Vožda Prvog srpskog ustanka, kao i portret srpskog naroda, koji će, kako to Njegoš pjeva, „voditi borbu do pošljednjeg“ i koji će svoj „Gorski vijenac“, to rođeno, jedinstveno, to narodno jevanđelje, posvetiti ne slučajno nego baš Karađorđu – „Prahu Oca Srbije“.

Zbirni iznos Višnjićevih originalnih stihova iznosi 5001 stih, ali tih 5001 stih je i ono neprestano pobunjeno narodno izvoriste; izvoriste živog borbenog iskustva, narodnog života u ropstvu, odlučnog i nepomirljivog, čije nas iskustvo upućuje u smjeru opstanaka u svim tragičnim vremenima. Slijepi vidilac – slijepi guslar postavio je na zidu vremena reljefnu fresku ustaničkog Srbstva, fresku nepobedivog junaka; ostavio je psihološko – filozofski portret naroda, oslikan stihovima “Srbija se umiriti ne može!” i to svekolikog Srpstva s ove i s one strane Drine – „Drino vodo, plemenita međo, između Bosne i između Srbije! – fresku koja je duboko urezana u samo kolektivno biće.

Rođen je 25. aprila 1767. godine na Majevici, u Gornjoj Trnovi. Rano je ostao bez oca Đorđa Vilića, tako da se njegova majka Marija Višnjić preudala u selo Međaaše, blizu Drine. U djetinjstvu, u osmoj godini života, oslepeo je od velikih boginja, ali je od tada i počeo da uči sviranje i pjevanje uz gusle. Iako slijep, proputovao je mnoge krajeve pod turskom vlašću, osluškujući damare nezadovoljnog narodnog bića i o tome pjevajući uz gusle.

Visoke pohvale izrekli su mu ne samo Vuk Stefanović Karadžić, već i Lukijan Mušicki i Jernej Kopitar, a na njegovom grobu bili su urezani stihovi Jove Jovanovića Zmaja, 15. avgusta 1887. godine, o čemu svjedoči Andra Gavrilović u biografskoj knjizi „Znameniti Srbi XIX veka“: „Na Višnjićev grob sleže se mlada Srbaija i postavi tanku piramidu kao vid i belež opšteg priznanja. Reči urezane na taj spomenik najbolje karakterišu značaj Višnjićev: Blago grobu i u tami što sjaji. Gde kandilo pripaljuju naraštaji! Kandilo je žar što srpske grudi krasi, Višnjić ga je ču'o da se ne ugasi. Mi ti grobu kamen dasmo. To možemo. Venac pravi tvojoj slavi jošte dugujemo.”

Odmah nakon Višnjićeve smrti 1834. godine u selu Grk (u Sremu), seljaci su ga sahranili i na prostoj drvenoj krstači urezali gusle. Gusle, taj označiteljski Višnjićev instrument, koje su u razvoju srpske poezije svojim gromkim odjekom uvezale u čvrsto povestmo trajanja i poraz i pobjedu.

Srpstvo Kosovskim junacima Kao što nam predanje kazuje: neimenovani pjesnik Kosovskog ciklusa je pjesnik poraza, Višnjić je pjesnik pobjede. I kosovski pjevač i slijepi vidilac iz istorijskih usudnih zbivanja pokazali su vanvremensku dimenziju borbe srpskog naroda, duh slobodarstva one „sirotinja raje koja globe davati ne može,/ni trpjeti turskoga zuluma…“ Jer je krvca iz zemlje provrela, zeman došao valja vojevati/Za krst časni krvcu prolijevati…“ Ne čudi onda što je baš u Kruševcu (u mome „gradu bijelome“) iz carskog prestolnog grada, Lazarovog, odakle se krenulo na Kosovo ravno, podignut u samom centru grada Spomenik Kosovskim junacima (rad vajara Đorđa Jovanovića, koji je dobio prvu nagradu na Svjetskoj izložbi u Parizu), sa posvetom „Srpstvo kosovskim junacima.” Na Spomeniku je uz Boška Jugovića sa krstaš barjakom u ruci i krilatom vencem pobjede – Devojkom Srbijom, sa mačem i lovorovim vencem, i figura guslara Filipa Višnjića.

Iz prestonice srpske, iz carskog grada Kruševca, njegovo mudro oko, motri nas kroz stoleća. Delo Višnjićevo – nepobediv duh naroda Po obimu njegovo delo broji 13 pjesama; četiri su hagiografskog karaktera koje je slušao i potom preradio: „Sveti Savo,“ „Sveti Savo i Hasan-paša,“ „Smrt Marka Kraljevića“ (najlepša pjesma iz ciklusa pjesama o Marku Kraljeviću), „Bajo Pivljanin i Beg Ljubović.“ Pjesme o zbivanjima, junacima, učesnicima, bitkama, vremenu u kojem su se ti događaji odigravali, predvodnicima borbi… svim podacima… ispevao je sam. To su: „Buna na dahije“, “Boj na Mišaru“, “Boj na Loznici“, “Boj na Čokešini“, “Uzimanju Užica“, “Knez Ivo Knežević“, “Luka Lazarević i Pejzo“, “Miloš Stojićević i Meho Oruđić“, “Hvala Čupićeva“, “Stanić Stanojlo“, “Lazar Mutap i Arapin“ i “Bjelić Ignjatije.” Visokim kvalitetom izvorne poezije i snažnom pjeskom uobraziljom Filip Višnjić je trajno, istorijski, poetski, obeležio jedno vreme, jedan nesalomivi i nepobedivi duh, duh naroda koji se „neda u lance vezati“ (Njegoš).

Slike srpskog Homera Lik slijepog guslara koji je nama poznat nije pravi istinski lik Filipa Višnjića. Za drugu knjigu narodnih pjesama koja je objavljena u Lajpcigu 1813. godine, Vuk Stefanović je tražio od Lukijana Mušickog, kod kojeg je Višnjić najčešće dolazio u manastir Šišatovac, da mu se za korice narisi Vilipe Slijepac. No kako ne dobija traženu sliku, on se obraća nekom njemačkom bakropiscu i ovaj radi traženu sliku po Vukovom opisu. Potom prva živopiskinja Katarina Ivanović (prva srpska slikarka) radi sliku slijepog guslara po vlastitoj uobrazilji, ali ni to nije pravi lik Višnjićev, to isto će učiniti i Anastas Jovanović, ali ni to nije pravi lik. Potom će Andra Gavrilović za već narečenu knjigu „Znameniti Srbi XIX veka“ od zagrebačkog karikaturiste Josipa Danilovca zatražiti da mu napravi lik Filipa Višnjića i ovaj će to uraditi, ali bez slike neće potpisati. I to je onaj lik koji svi znamo - portret slijepog guslara zabacene glave unazad, sa rijetkom bijelom kosom, praznih očnih duplji, sa guslama u naručju… Ona slika našeg pretka, našeg Omira, čiji pogled seže duboko u budućnost.

Kao i jeka onog asimetričnog muškog deseterca koji je premašio vrijeme nastanka i dospjelo silinom episkog zamaha i do nas današnjih. I do Srpstva i Srba, i s’ ove i s’ one strane i Drine i Morave i Morače i Save i Mutnog Dunava. I obeležio i u pamćenje zauvijek utisnuo i bojeve, bune i ustanke, i sve naše oslobođalačke ratove i prelilo se dužinom jauka i visinom krika u dvanaesterac, trinaesterac – u srpski stih pamćenja, u srpski stih vječnosti. To je ta besmrtna srpska žrtva vaskrsla glasom gusala, vaskrsla idejom slobode, idejom čovekoljublja. U sazvučju Višnjićevog deseterca, u melodijskom vrtlogu njegovih slogova, u gromovitoj nepokorivom uskliku – naselila se i pjesma današnjih otadžbinskih pjesnika. Ponosni na slavnog pretka i svaka pjesma tlu rodom posvećena, jedna je latica u pobjedonosnom, lovorovom vencu u čast Filipa Višnjića, našeg rapsoda, aeda i lirnika.