Treći forum srpske književne dijaspore

Na Malti se, u periodu od 23. do 26. aprila 2026. godine, održava Treći forum srpske književne dijaspore, jedinstvena kulturno-umjetnička manifestacija koja prepoznaje potrebu za povezivanjem i afirmacijom stvaralaštva srpskih autora rasutih širom svijeta. Ova manifestacija posvećena je hrabrom pomorcu iz Boke Kotorske, Petru Želaliću, a biće predstavljena i najnovija knjiga Predraga Savića o belom Rusu Anatoliјu Ivanoviću.

Forum je zamišljen kao prostor susreta, dijaloga i zajedničkog rada pisaca iz dijaspore, matice i regiona, sa posebnim naglaskom na negovanje srpskog jezika i očuvanje kulturnog identiteta. Njegov značaj ogleda se u tome što na originalan i tematski promišljen način spaja kulturno nasleđe otadžbine sa životom i stvaralaštvom Srba u inostranstvu.

Nakon uspešnog prvog okupljanja održanog 2024. godine na Malti, koje je okupilo književnike iz osam država i rezultiralo zajedničkim zbornikom radova, ova manifestacija je stekla prepoznatljivost kao prostor trajne saradnje i razmene iskustava. Drugo okupljanje održano je 2025. godine, kada je utvrđena i tema trećeg susreta: Petar Želalić – kapetan u službi Malteškog reda.

Petar Želalić bio je pomorac iz Boke Kotorske iz XVIII veka, čije je ime ostalo zabeleženo u istoriji Mediterana kao simbol hrabrosti i pomorske veštine. Godine 1760. nalazio se među hrišćanskim zarobljenicima na velikom osmanskom ratnom brodu Corona Ottomana. U trenutku pobune robova na brodu, Želalić je preuzeo vođstvo i zajedno sa pobunjenim mornarima uspeo da savlada posadu i preuzme upravljanje brodom. Ovaj izuzetan podvig završio se dolaskom plovila u luku Valeta na Malti, gde je predato Malteškom redu.

Ovaj događaj učinio je Petra Želalića poznatim u pomorskim krugovima Mediterana, a njegovo ime ostalo je upamćeno kao primer hrabrosti čoveka sa istočne obale Jadrana koji je u složenim istorijskim okolnostima pokazao izuzetnu odlučnost i snagu. U duhu susreta književnosti, istorije i kulture, ovaj skup biće prilika da se osvetli život i legenda ovog pomorca, ali i da se kroz književna čitanja, predavanja i razgovore sagleda širi istorijski i kulturni kontekst Mediterana u kojem su se tokom vekova ukrštale različite civilizacije.

Poseban akcenat biće stavljen na stvaralaštvo srpskih pisaca u rasejanju, a ove godine u fokusu su srpski autori iz Danske: Ljiljana Bulajić, Časlav Savić i Aleksandar Bulajić, i govoriće se o načinima na koje savremeni autori čuvaju kulturno pamćenje i istorijske teme u svojim delima.

Program skupa, koji se održava u četiri malteška grada: Masarškali, Birzebuđa, Gžiri i Valeti, obuhvata književne večeri i autorska čitanja, zatim sesije i diskusije učesnika, predavanja o istorijskom kontekstu života Petra Želalića, a biće organizovan i okrugli sto o savremenoj književnosti srpske dijaspore. U subotu 25. aprila u Parohijskoj crkvi u Gžiri, ulaz iz Triq Sir William Reid, pored nastupa učesnika Foruma i dodele nagrade Rastko Petrović Ljiljani Bulajić, biće predstavljena i nova knjiga Predraga Savića „Gospodar knjiga“ o Anatoliјu Ivanoviću, belom Rusu, koji je stvorio srpske književne velikane.

Na završnom danu Foruma svoju izložbu radova nastalih tokom ovog okupljanja, u crkvenom domu u Birzebuđi, otvoriće slikar dr Uglješa Colić. Učesnici manifestacije, uz bogat kulturni program, obići će malteške znamenitosti, a biće prisutni i na Drugom bijanalu umetnosti u Valeti. Ova književna susret okuplja pisce, istraživače, profesore, prevodioce i kulturne stvaraoce koji svojim radom doprinose očuvanju srpskog jezika, književnosti i kulturnog nasleđa širom sveta.

Organizatori manifestacije su Umetnička grupa ARTE iz Beograda i Srpski obrazovno-kulturni centar Sveta Jelena Anžujska sa Malte.