Teodora Nikčević: Žensko lice logora, sjećanja i tragovi u kamenu

Polazeći od ženskog logorskog iskustva, sjećanja, tragova i zapisa, crnogorska umjetnica Teodora Nikčević otvara kompleksan prostor između istorije, sjećanja i savremenog čitanja prošlosti i nasilja. Njena samostalna izložba “Da su pravde jače nego sile” predstavljena je u zagrebačkoj Galeriji VN, gdje je otvorena do prvog maja, a izazvala je snažne reakcije publike još na otvaranju.

“Nosim vrlo pozitivne utiske sa otvaranja. Atmosfera je bila fokusirana i otvorena za razgovor, a reakcije publike su bile promišljene i angažovane, posebno u odnosu na samu temu i način njene prezentacije”, navodi Nikčević na početku razgovora za “Vijesti”. Ističe da izložba “Da su pravde jače nego sile” u Galeriji VN za nju predstavlja važan kontekstualni iskorak, upravo zato što se realizuje u prostoru koji ima kontinuitet i značajnu tradiciju u savremenoj umjetničkoj sceni Zagreba. Posebno je značajan kustoski okvir programa koji oblikuje Olga Majcen Linn, čiji pristup otvara prostor eksperimentalnim i interdisciplinarnim praksama, navodi ona.

Kustoskinja izložbe je Neva Lukić koja se u svom istraživačkom radu bavi temom logorskog iskustva i potpisuje prateći tekst. Kroz svoj rad i samu izložbu, umjetnica istražuje napetosti između ideala i njihovih istorijskih ishoda, ali i načine na koje se trauma prenosi, taloži i transformiše kroz vrijeme.

U razgovoru za “Vijesti” govori o odnosu umjetnosti i odgovornosti, nasljeđu Narodnooslobodilačke borbe, vidljivosti žena u istoriji, ali i o tome može li umjetnost danas učestvovati u razumijevanju pravde, dotičući se i situacije oko podizanja spomen-obilježja Joki Baletić u Nikšiću.

“Rad je koncipiran kao kompleksna prostorna instalacija sastavljena od više elemenata. Na ulazu se nalazi kamena ploča sa uklesanim tekstualnim ispisom, citatom iz memoara Đine Markuš, koja funkcioniše kao uvodni znak u cjelinu postavke. Unutar prostora razvija se instalacija od drvenih greda i uglačanih kamenih ploča na kojima su otisnute fotografije, fragmenti ženskih portreta, tijela i alata. Tu je i objekat sa kružnim bazama povezanim rešetkastom strukturom između kojih su kaskadno postavljene kliritne ploče sa ispisima, na kojima se nalaze podaci o ženama iz Crne Gore koje su bile zarobljene u logoru. Dodatni sloj čini izvijena greda sa barjacima i zastavama, koje izgledaju kao u poluzamahu, a na kojima se nalaze dokumentarne fotografije koje referišu na emancipatorski duh, dok su na zidu postavljene cut-out fotografije iz približno istog perioda koje prikazuju djevojke u školi, laboratoriji i na sportskim terenima.”

Dovođenjem ovih različitih vizuelnih registara u odnos, otvara se prostor za čitanje diskontinuiteta i napetosti između emancipatorskih narativa i njihovih istorijskih prekida. U cjelini, postavka funkcioniše kao istraživački i prostorni okvir u kojem se fotografija, materijal i sjećanje međusobno prepliću, bez namjere da ponudi zatvoreno ili jednoznačno čitanje.

Naslov nosi snažan naboj borbe i otpora, podsjećajući na stihove partizanske pjesme: “Druga Tita riječi su nam mile, da su jače pravde nego sile”. To je pjesma iz vremena Narodnooslobodilačke borbe Jugoslavije. “Naslov izložbe direktno se oslanja na stihove iz partizanske pjesme o Kozari, iz konteksta Narodnooslobodilačke borbe, ali je moja odluka bila da izdvojim upravo fragment ‘Da su pravde jače nego sile’. Taj izbor nije nostalgičan niti ilustrativan, već me prije svega problemski zanimalo na koji način jedan istorijski iskaz može da funkcioniše u savremenom kontekstu.”

U tom smislu, moj rad jeste u dijalogu sa nasljeđem NOB-a, ali ne kroz afirmaciju ili rekonstrukciju tog narativa, već kroz njegovo preispitivanje. Posebno me zanima odnos između ideala koji su tada formulisani i stvarnih istorijskih iskustava koja su uslijedila, uključujući logore i oblike represije kojima se rad bavi. Upravo tu se otvara prostor za kritičko čitanje, gdje nasljeđe NOB-a nije zatvoren stabilan okvir, već složen i kontradiktoran istorijski sloj. Naslov u tom smislu funkcioniše dvostruko. S jedne strane, on jeste interpretativni ključ koji upućuje na određeni istorijski i ideološki kontekst, ali s druge strane, namjerno je ostavljen kao otvorena, gotovo nedovršena rečenica, kao pitanje koje se prenosi u sadašnjost. Važno mi je da naslov ne zatvara značenje rada, već da ga otvara, da djeluje kao tačka ulaska za publiku, ali i kao prostor nesigurnosti i preispitivanja. Upravo u toj ambivalentnosti, između istorijskog nasljeđa i savremenog čitanja, vidim njegov puni potencijal.

Pristup temi golootočke tragedije, posebno njenom ženskom aspektu, razvijao se kroz istraživački proces u kojem su mi polazište bili memoari Đine Markuš, do kojih sam došla u saradnji sa dramaturškinjom Natašom Nelević. Taj materijal je u ranoj fazi rada oblikovao pristup koji je kasnije razvijan, uključujući i njegovo djelimično uvođenje u dokumentarni film “Šagargur”. S obzirom na to da je fokus na ženama iz Crne Gore koje su bile u logorima, moj umjetnički glas se neminovno kreće na presjeku umjetničkog, istraživačkog i, uslovno rečeno, aktivističkog djelovanja, ali ne u smislu direktnog zagovaranja, već kroz otvaranje prostora za znanje, pamćenje i kritičko promišljanje.

Budući da se fokusiram na iskustva žena iz Crne Gore koje su bile zarobljene u logorima, moj pristup je prije svega arhivski i analitički, pokušavajući da se ono što je dugo bilo marginalizovano ili prećutkivano uvede u vidljivo polje. Kada je riječ o društvenoj osviješćenosti, važno je naglasiti da je tema Goli otok dugo bila opterećena političkom i emotivnom osjetljivošću. Riječ je o mjestu na kojem su zatvarani ljudi koji su do juče bili saborci, drugovi i drugarice iz Narodnooslobodilačke borbe, što dodatno komplikuje način na koji se to nasljeđe pamti i interpretira. Upravo zbog te unutrašnje kontradikcije, kolektivno suočavanje s tim iskustvom ostalo je fragmentarno.

Na prostoru bivše Jugoslavije i dalje postoji primjetan nedostatak adekvatnih memorijala koji bi sistematski i dostojanstveno obilježili stradanja vezana za Goli otok. To odsustvo institucionalizovanog sjećanja ne znači, međutim, da sjećanje ne postoji, naprotiv, ono se u velikoj mjeri premjestilo u druge sfere. U naučnom i istraživačkom polju sve je više radova koji se bave ovom temom, a paralelno s tim razvijaju se i umjetničke prakse koje funkcionišu kao alternativni oblici memorijalizacije. U tom smislu, moj rad vidim kao dio šireg polja produkcije znanja i pamćenja, gdje umjetnost ne zamjenjuje istoriju, već sa njom ulazi u dijalog.

Umjetnički rad može djelovati kao svojevrsni “meki arhiv” prostor u kojem se čuvaju i prenose iskustva, ali bez patetike i bez potrebe za monumentalizacijom. Upravo u toj zoni između umjetničkog i istraživačkog, moguće je graditi suptilnije, ali dugoročno održivije modele sjećanja koji ostaju otvoreni za buduće interpretacije i generacije. Kroz procese emancipacije, zahvaljujući feminističkim pokretima i teorijama, počinju da se pišu i naše ženske istorije, dok je jasno da se zvanična istorija i dalje dominantno drži svoje jednine. U tom smislu, žensko iskustvo logora mi je bilo važno jer otvara prostor za drugačije čitanje istorije, kroz mehanizme moći i načine na koje se oni sprovode i upisuju u društveno tijelo, posebno žensko.

O toj strani istorije treba govoriti upravo kroz te odnose moći i kroz iskustva koja su dugo bila marginalizovana ili prećutkivana. Ne smijemo zaboraviti da su žene koje su bile zatočene na Sveti Grgur bile političke zatvorenice, partizanke, saborkinje, one koje su učestvovale u oslobođenju zemlje od okupatora. Danas se ta perspektiva postepeno otvara kroz istraživački i umjetnički rad, ali i dalje postoji jasan nedostatak njene vidljivosti u dominantnim istorijskim narativima.

Bavljenje prošlošću, posebno kroz rad sa tuđim sjećanjima i traumatskim iskustvima, uvijek nosi određeni nivo odgovornosti, i etičke i metodološke. Za mene je ključno pitanje kako pristupiti tim narativima, a da se ne instrumentalizuju, ne estetizuju na način koji bi ih udaljio od njihove stvarne težine, već da se očuva njihova složenost i dostojanstvo. U tom smislu, važno mi je da pravim razliku između ličnog i kolektivnog pamćenja. Pojedinačno sjećanje, iako snažno, ostaje fragmentarno ukoliko ne pronađe svoje mjesto unutar šireg kolektivnog okvira. Tek u tom procesu dijeljenja, prepoznavanja i umrežavanja iskustava, sjećanje dobija kapacitet da preraste u nešto što bismo mogli nazvati spomeničkim, ne nužno u fizičkom smislu, već kao stabilna forma kulture pamćenja. Zato umjetnički rad u ovom kontekstu vidim kao medijaciju između individualnog i kolektivnog: kao prostor u kojem se lična svjedočanstva ne prisvajaju, već pažljivo pozicioniraju unutar zajedničkog nasljeđa. Poseban izazov je upravo u tome da se izbjegne zatvaranje značaja i značenja, te da se otvori prostor za dalju refleksiju i istraživanje.”