Manjak slika iz ciklusa „Gorski vijenac“ postavlja ozbiljna pitanja

Sudske presude sa kraja osamdesetih godina prošlog vijeka, donesene u sporu između nasljednika slikara Pera Počeka (1878–1963) i tadašnjih Muzeja Cetinje, nedvosmisleno konstatuju broj djela iz ciklusa „Gorski vijenac“. Ovi dokumenti, o kojima su se saglasile obje strane u postupku, danas otvaraju ozbiljno pitanje – gdje su najmanje dvije slike koje se u aktuelnoj muzejskoj evidenciji ne pojavljuju.

Za razliku od kasnijih revizionih izvještaja i internih evidencija Narodnog muzeja, koje variraju u broju djela iz ovog ciklusa, sudska dokumentacija ima posebnu težinu: riječ je o činjenicama koje su u postupku morale biti nesporne, jer su predstavljale osnov za odlučivanje. U tim dokumentima konstatuje se da ciklus „Gorski vijenac“ obuhvata 40 slika (scena iz Njegoševog djela), plus jedan pejzaž i Njegošev portret kao sastavni dio umjetničke cjeline. Dakle, 42 slike. Nasuprot tome, posljednji zvanični podaci Narodnog muzeja govore o 37, odnosno 38 inventarisanih radova iz ovog ciklusa, pri čemu institucija danas razliku od jednog djela objašnjava „tehničkom greškom“ u posljednjim revizionim izvještajima iz 2019. godine.

Međutim, izostanak ključne dokumentacije – prije svega ugovora o otkupu i sudskih spisa koji su, prema zapisnicima, još 2009. godine bili dostupni revizionim komisijama u Narodnom muzeju – dodatno produbljuje sumnju u potpunost i pouzdanost današnje evidencije. Istraživanje Pobjede pokazuje da upravo ta kombinacija kontradiktornih podataka i naprasno nestale dokumentacije, kao i činjenica utvrđenih pred sudom, nameće pitanje ne samo o broju slika, već i institucionalnoj odgovornosti za stanje i praćenje jednog od najznačajnijih slikarskih ciklusa u crnogorskoj umjetnosti.

Priča o tome kako su tadašnji Muzeji Cetinje, uz finansijsku pomoć vrha države, došli u posjed djela Pera Počeka počinje još na startu osamdesetih godina prošlog vijeka inicijativom tadašnje uprave Muzeja. U dopisu upućenom 12. avgusta 1982. godine Počekovoj kćerki Jeleni u Italiji, poslije višegodišnjih posredovanja i pokušaja, Muzeji Cetinje jasno iskazuju interes države da se umjetnikova djela trajno vrate u Crnu Goru i sistematski predstave javnosti. U tom pismu navodi se da je „u zajedničkom interesu predstaviti Pera Počeka današnjim i budućim generacijama, onako kako zaslužuje svojim radom kao pionir crnogorskog slikarstva“, a naglasak je stavljen i na njegovu ulogu umjetnika koji je „na platno prenio ideje i vizije Njegoša“.

Ključni dio inicijative odnosio se upravo na ciklus inspirisan „Gorskim vijencem“. Uprava Muzeja predlaže da se u Biljardi, koja je tada bila u procesu obnove, izloži veći broj Počekovih slika, uz ideju da dio prostora bude trajno posvećen ovom umjetniku, sa radovima i predmetima iz njegovog memorijala. Istovremeno, pismo svjedoči da je od samog početka planirano da upravo radovi sa motivima iz „Gorskog vijenca“ budu centralni u budućoj postavci, ali i u pratećim publikacijama, koje bi sadržale reprodukcije tih slika u boji. Ovaj dokument pokazuje da je proces pribavljanja djela bio institucionalno vođen i unaprijed koncipiran, uz jasnu ideju o njihovoj prezentaciji i značaju za nacionalnu kulturu.

Tri otkupa su realizovana nakon što su 1984. godine u Rimu zaključeni ugovori o otkupu Počekovih slika (800 dolara po slici), uslijedio je njihov transport u Crnu Goru, uz posredovanje tadašnje jugoslovenske ambasade. U pismu koje je Počekova kćerka Jelena uputila iz Rima 5. septembra 1984. godine na beogradsku adresu rođaka, diplomiranog pravnika i penzionisanog pukovnika Pavla Počeka, navodi se da su slike iz ciklusa „Gorski vijenac“ 30. avgusta preuzeli predstavnici ambasade kako bi bile poslate na Cetinje.

Ono što ovo pismo čini posebno značajnim jeste činjenica da potvrđuje kontinuitet između ugovora i realizacije – slike su zaista preuzete i upućene ka Crnoj Gori. Međutim, istovremeno ukazuje i na otvorena pitanja u vezi sa ukupnim fondom. Naime, Jelena Poček u istom dopisu navodi da je, pored već preuzetih djela, trebalo naknadno preuzeti još četiri slike iz tog ciklusa od Sandra i četiri od Matilde, što sugeriše da proces otkupa nije bio završen jednim ugovorom, već se odvijao u više faza i obuhvatao veći broj radova nego što se danas evidentira.

Naime, rođaci Pera Počeka u Srbiji i Crnoj Gori, obilaskom izložbe, ustanovili su da su Muzeji Cetinje izložili samo tridesetak slika iz ciklusa „Gorski vijenac“, te da mnoge nijesu bile obilježene imenom autora, niti su postojale adekvatne legende ispod radova. Posebno im je zasmetalo što su slike „izložene bez ikakvog reda“, suprotno zamisli i konceptu samog umjetnika. Muzeji su to objasnili da je naknadno shvaćeno da jedan dio slika, koje nijesu izložene, ima manju umjetničku vrijednost od ostalih!? Sve to je pogodilo Počekovu kćerku Jelenu, pa je ovlastila Pavla Počeka da u njeno ime pred crnogorskim sudom vodi spor protiv Muzeja, uz zahtjev da sve slike iz ciklusa budu izložene onako kako je to i autor zamislio, uz isplatu nastale štete zbog povrede autorskih prava.

Postupak je vođen krajem osamdesetih godina i predstavlja ključni izvor za utvrđivanje stvarnog obima ciklusa „Gorski vijenac“. U tom postupku, od posebnog značaja je činjenica da su se i tužilac i tuženi morali usaglasiti oko osnovnih elemenata spora, među kojima je i broj slika koje čine ciklus. Sud je te činjenice konstatovao kao nesporne, jer su predstavljale osnov za odlučivanje. - Među strankama nije sporno da je tuženi (Muzeji) od tužilje (Jelene Poček) kupio 34 slike po ugovoru od juna mjeseca 1984. godine, i još osam slika od ostala dva nasljednika akademskog slikara pok. Pera Počeka, te su ove činjenice u pogledu broja slika učinjene nespornim na posljednjem ročištu glavne rasprave – navodi se u presudi Okružnog suda u Titogradu, broj 5/88, od 27. aprila 1989. godine.

U tom postupku, sud je utvrdio da slike nijesu bile adekvatno označene - bez jasno istaknutog imena autora i naziva djela - što je ocijenjeno kao povreda autorskog prava. Istovremeno, odbijen je zahtjev nasljednika da se Muzejima naloži izlaganje cjelokupnog ciklusa kao jedinstvene cjeline, uz obrazloženje da institucija ima pravo da vrši izbor radova za izložbu. Advokat Filip Vujanović je potom uložio žalbu na ovu presudu, ali je ona potvrđena i presudom Vrhovnog suda, broj 11/89, od 12. aprila 1990. godine.

Sa druge strane, tretman slika Pera Počeka i sudski spor postali su prvorazredni kulturni skandal, pa su se u komentarisanje i posredovanje između tužilje i tuženih uključili brojni institucionalni subjekti, od Crnogorske akademije nauka i umjetnosti do Jugoslovenske agencije za zaštitu autorskih prava. Iako je spor formalno okončan presudom prvo Okružnog, zatim i Vrhovnog suda Crne Gore, pitanje cjelovitosti ciklusa ostalo je otvoreno. Već tokom postupka ukazivano je na to da dio slika nije bio izložen, da se pojedini radovi nalaze u depou, te da za neke od njih nije bilo moguće utvrditi gdje se nalaze, tačnije da su – ukradene.

Upravo ti sudski nalazi, ali i krivične prijave, danas imaju posebnu težinu, jer predstavljaju jedini trenutak u kojem je broj i identitet djela iz ciklusa „Gorski vijenac“ bio predmet formalnog utvrđivanja pred institucijama sistema. Zato je paradoksalno da su upravo ti dokumenti, koji su nekada služili kao ključni dokaz, danas navodno nedostupni u dokumentaciji Narodnog muzeja Crne Gore - dok pitanje koje je trebalo da razriješe ostaje jednako otvoreno.