Josif Pančić: Velikan nauke rođen u Crnoj Gori

Na današnji dan, 17. aprila 1814. godine, rođen je Josif Pančić u selu Ugrine, na obroncima Velebita, u blizini gradića Bribira. Ovaj naučnik, prirodnjak, ljekar, botaničar, prosvjetitelj i svestrani pregalač bio je prvi predsjednik Srpske kraljevske akademije nauka. Pančić je stigao u Beograd u drugoj polovini maja 1846. godine kao dobro pripremljeni mladi ljekar, ali i kao veoma obrazovani i iskusni prirodnjak koji je stigao u jednu novu sredinu podstaknut velikom naučnom radoznalošću. Tu je ostao do kraja života, preminuo je 8. marta 1888. u Beogradu.

Njegov život i djelo obeležavaju i oličavaju temelji, početni period sveobuhvatnog duhovnog i društvenog preobražaja moderne Srbije sredinom i tokom druge polovine 19. vijeka. Prvenstveno poznat kao istaknuti srpski i svjetski botaničar i zoolog, Pančić je dao ogroman doprinos raznim drugim naučnim oblastima, od geologije i minerologije, preko biogeografije i dendrologije, do agronomije i arheologije. Osim toga, njegova ogromna posvećenost prosvjetnoj, obrazovnoj i kulturnoj aktivnosti, koja je trajala pune tri i po decenije, ogledala se na iskolaovanju velikog broja naprednih intelektualaca koji su usmjerili dalji duhovni i materijalni razvoj Srbije u vrijeme kada se oslobodila od višedecenijskog perioda pod tuđinskom vlašću.

Njegov doprinos razvoju naučnih društava i prosvjetnih ustanova je od neizmjernog značaja, a položaj prvog predsjednika Srpske kraljevske akademije obezbjeđuje mu trajno mjesto među besmrtnicima nauke i duha. Neumoran putnik i istraživač, čelične volje, blistavog uma i istrajnog karaktera, ovaj velikan je decenijama neprekidno krstario Srbijom i drugim područjima Balkanskog poluostrva, stalno obogaćujući nauku novim saznanjima i otkrićima.

Kao veliki i nepokolebljivi patriota nastojao je da se plodovi nauke, kulture i prosvjete prošire na sve slojeve društva, čime su obezbijeđeni što povoljniji uslovi boljeg, ljepšeg i ugodnijeg narodnog života. U vrijeme kada je Pančić došao i živio u Srbiji, njeno ogromno prirodno bogatstvo u svim oblastima bilo je veoma malo i sporadično proučavano i ispitivano. To se posebno odnosi na izvanredno raznovrsnu floru i faunu koje su prije Pančića bile samo uzgred, djelimično i nesistematički pregledane. Stoga se on u novoj sredini našao na jednom velikom i neobrađenom naučnom terenu, što je za njega predstavljalo veliki izazov.

Pored svih teškoća i nevolja, mlad i poletni ljekar krenuo je u veliki naučni poduhvat kako bi ogromno neistraženo područje počeo da ispituje i da sa njim postupno upoznaje čitav učen svijet tog doba. Pred Pančićem se našao zadatak ogroman čak i za veliku ekipu specijalizovanih stručnjaka i naučnika iz raznih oblasti. Iako je bio sam i odvojen od takvih institucija, odlučno je preduzeo pionirski istraživački poduhvat koji je dosljedno obavljao do kraja života. Tokom svog boravka, Pančić je organizovao brojne ekcursije i naučno-istraživačke ekspedicije širom Srbije, smatrajući to neophodnim za budući naučni progres jedne još nedovoljno razvijene sredine.

Brzo se pokazalo da je takav način rada, vezan za neposredna terenska posmatranja i istraživanja, bio pun problema, uključujući i nedostatak puteva i finansijskih sredstava. Ipak, Pančić je bio odlučan da se prihvati takvog neposrednog proučavanja. Putovao je po teškim terenima, često pješice, izlažući se velikim opasnostima. Njegovi izleti su postali sveobuhvatni, obuhvatajući različite regije, uključujući Crnu Goru, gdje je 1873. godine doživio niz zanimljivih susreta.

Panjčić je posjetio Durnitor, Komove, Javorje, Voјnik, kao i riječne doline Morače i Tare. Njegovo istraživanje u Crnoj Gori ostavilo je neizbrisiv trag, a gromoglasan glas o njemu brzo se proširio među mještanima. Njegovi susreti sa mještanima, pažljivo posmatranje biljnog svijeta i razmjena znanja pridonijeli su bogatstvu njegovog naučnog rada. Njegova ljubav prema prirodi i nauci ostala je upamćena i cijenjena, a njegovo nasljeđe i danas živi.