Filaret (1929-2026), najstariji arhijerej pravoslavlja

Sredinu ovoga Velikog posta obilježili su značajni, zaista simbolični gubici za pravoslavnu vaseljenu. Jedan za drugim, dva najstarija patrijaraha, koji su značajan dio života proveli zajedno, u identičnim istorijskim okolnostima, napustili su ovaj svijet. Dana 17. marta, katolikos-patrijarh cijele Gruzije Ilija II preminuo je u 93. godini; a 20. marta patrijarh Filaret Kijevski, heroj Ukrajine, preminuo je u 97. godini. Prvi je bio opštepriznat u vaseljenskom pravoslavlju i 'kanonski'; a drugi je bio praktično odbačen i 'raskolnik'. Sahrana Filareta u Kijevu. On je bio arhijerej od 1962. do smrti, tj. na dan upokojenja bio je najstariji u vaseljenskom pravoslavlju po rukopoloženju. Život Filareta je prepun drame – on je ne samo služio u Ruskoj pravoslavnoj crkvi, nego u njoj bio i privremeni poglavar (patrijaršijski mestobljustitelj) 1990. godine; i od iste te Ruske crkve anatemisan 1997. Filaretova biografija hronika je tragedije pravoslavlja 20. vijeka i pokušaja da se pronađe izlaz iz nje u 21. vijeku.

Mihailo Antonovič Denisenko, takvo je njegovo svjetovno ime, rođen je 23. januara 1929. godine u selu Blagodatne u Amvrosijevskom rejonu Donjecke oblasti; selo je u avgustu 2014. godine potpalo pod kontrolu DNR. Porodica Filareta nije bila osobito religiozna: njegov otac bio je rudar; a đed, običan seljak, umro je tokom gladnih godina početkom 1930-ih. Kako je i Filaret priznao, očeva smrt na frontu 1943. godine u suštini je obratila budućeg patrijarha u vjeru: 'Suočio sam se sa pitanjem: ako moj otac ne postoji, a ja ga volim, da li onda volim prazan prostor? Da li je moguće voljeti nešto prazno, nešto nepostojeće? Ne'. Tako je, sa svojih 14 godina, čvrsto odlučio, iz lojalnosti prema ocu, da krene putem služenja Crkvi.

Portret iz mladosti, 1947. godina, Filaret pohađa bogosloviju u Odesi. Ovo se srećom poklopilo sa prekretnicom u Staljinovoj politici prema Crkvi, kada je diktator odlučio 1943. da 'ponovo stvori' potpuno kontrolisanu crkvenu strukturu. U svijesti mladog, a kasnije i zrelog, Filareta, iskrena religioznost vazda je bila kombinovana sa građanskim patriotizmom i spremnošću da služi vlastima: ne iz straha, već iz savijesti. Čak i nakon što je, docnije, postao aktivni pristalica ukrajinske nezavisnosti, odbijao je da javno prizna svoju potpunu kolaboraciju sa sovjetskim režimom, ali ne sporeći saradnju sa KGB-om uz objašnjenje da je bila uslov postojanja Crkve, 'i vlasti su znale da nikada neću izdati domovinu'. Filaretovo agentsko ime – Antonov – poklapalo se sa njegovim patronimom; i on nije poricao da ga je koristio.

Tokom 1950-ih, sa obećavajucim karijernim izgledima, Filareta je regrutovala sovjetska Državna bezbjednost (KGB). Iskustvo mladog obraćenika sa sovjetskim sistemom bilo je minimalno: sa 15 godina, nakratko je izbačen iz škole zbog propagande vjere svojim školskim drugovima; zatim mu je, kao nepunoljetnom seoskom žitelju, odbijeno izdavanje putne isprave neophodne za upis u bogosloviju. Pitanje je riješeno sa 500 rubalja mita, koje je obezbijedio lokalni crkveni starješina. I suprotno propisima, Mihailo Denisenko je primljen u Odesku bogosloviju prije no što je dostigao punoljetstvo 1946. godine, pa čak i direktno u treći razred. Nakon svršetka bogoslovije 1948, sa svojih 19 godina, Mihail postaje student Moskovske teološke akademije – najmlađi. Uzgred, budući patrijarh imao je vjerenicu u Odesi, Evgeniju Petrovnu Rodionovu, koja je odbila 'budućeg sveštenika' zbog braka s nekim komsomolskim radnikom. Međutim, romantična se priča tu nije završila; i vrnućemo joj se kasnije.

U vrijeme SSSR-a egzarh za Ukrajinu, mitropolit i arhiepiskop Moskovske patrijaršije u Kijevu. Na Novu, 1950. godinu, mladić je zamonašen u Trojičkoj lavri sv. Sergija, odmah dobivši prestižnu poziciju čuvara patrijaršijskih odaja Lavre; što ga je približilo patrijarhu moskovskome Aleksiju I – taj je brzo svoga iskušenika rukopoložio za jeromonaha, Filareta. A po završetku akademije 1952. godine, Filaret je postao predavač i v.d. upravitelja Trojičke lavre sv. Sergija, dobivši statuse vanrednoga profesora i igumana. Otprilike u to vrijeme, sa obećavajucim karijernim izgledima, Filareta je regrutovala Državna bezbjednost. I doznavši za njegov meteorski uspon, Jevgenija Rodionova, koja je kasnije zažalila zbog svog ishitrenog izbora muža u Odesi, stigla je u Lavru. Nakon Filaretova premještaja u Kijev 1958. godine, sa njegovim imenovanjem za rektora Kijevske bogoslovije i administratora Ukrajinskoga egzarhata Ruske pravoslavne crkve, počeli su oni da žive zajedno i kasnije dobili đecu, koja su proglašena usvojenima.

Filaret bio uvjeren da je, nakon smrti Pimena 1990. godine, on sljedeći patrijarh Ruske crkve. Već je bio patrijaršijski mjestobljustitelj. Pitanje Filaretove privatnosti je prilično složeno: to je bila centralna tema razgovora na arhijerejskome saboru Ruske pravoslavne crkve 1992. godine, nakon čega je došlo do 'filaretovskoga raskola' u Ukrajini. Prema riječima svjedoka – sjednice toga sabora su bile zatvorene – Filaret je priznao da je dijelio stan sa ženom 'kao brat i sestra', podsećajući: da su mnogi od prisutnih na saboru živjeli – sa mladićima, i ne uvijek kao braća! Nakon ovoga, pitanje Filaretove osude 'zbog kršenja monaških zavjeta' je skrajnuto. A ruska se propaganda istih optužbi prisjetila tek 2018. godine – u kontekstu kada je Ukrajinska crkva, na čelu sa Filaretom, bila na pragu dobijanja autokefalije od Carigradske patrijaršije.

Jevgenija Petrovna, koja je stekla reputaciju impozantne 'Gospodarice Kijeva', utičući na imenovanjâ episkopa u Ukrajini, umrla je krajem 1990-ih, a Filaret, tada kao patrijarh, služio je za nju opijela 40 dana zaredom... Zli jezici su Filaretu pripisivali izreku: 'Za KGB sam oženjen, ali za vjernike sam monah'. On je pravu tajnu svoje privatnosti odnio sa sobom u vječnost.

Ustoličenje Filareta za patrijarha kijevskoga i cijele Rusi-Ukrajine (UPC-KP), Kijev 22. oktobar 1995. Tokom Hruščovljevih antireligioznih progona, Kijevska bogoslovija je zatvorena. Ali to nije usporilo napredak u karijeri za Filareta. U februaru 1962. postaje episkop luški, vikar eparhije Lenjingradske, kojom je godinu kasnije rukovodio mitropolit Nikodim Rotov – najaktivniji jerarh Ruske pravoslavne crkve toga doba i mentor budućeg patrijarha moskovskoga: Kirila Gundjajeva. Petnaest su godina Filaret i Nikodim skupa radili u sferi 'vanjskih crkvenih odnosa' – u Svjetskom savjetu crkava, Konferenciji evropskih crkava, Hrišćanskoj mirovnoj konferenciji, Vatikanu i drugdje, obavljajući veoma osetljive zadatke za nadležne organe. Sa 33 godine, Filaret je postao egzarh Centralne Evrope, zatim u Beču episkop Austrije. Kasnije je predvodio Komisiju Ruske pravoslavne crkve za hrišćansko jedinstvo, glavno ekumenističko tijelo Moskve. Od 1964. do 1966. godine, Filaret je služio kao rektor centralne obrazovne institucije Ruske crkve: Moskovske teološke akademije i seminarije. A 14. maja 1966. postavljen je na katedru Kijevsku: za egzarha Ukrajine. I opstaće, na ovoj katedri, narednih bezmalo 60 godina, iako Ruska pravoslavna crkva posljednjih 34 od tih godina smatra 'raskolničkim'. Pravo zboreći, Filaret je najstariji jerarh u vaseljenskom pravoslavlju po rukopoloženju: episkopska mu je služba trajala 64 godine! Međutim, njegov je status predmet spora između dva glavna centra: Moskovska patrijaršija je raščinila Filareta, dok je Vaseljenska patrijaršija poništila ovo raščinjenje – kao nezakonito.

Kanonska i lična tragedija Filareta poklopila se sa raspadom SSSR-a i obnavljanjem ukrajinske državnosti. Kada su crkve, grčkokatolička (unijatska) i autokefalna (nacionalna pravoslavna) – koje je sovjetski režim decenijama čerao u ilegalu ili egzil, počele da se oživljavaju u Ukrajini 1988-1989. – Filaret, kao egzarh za Ukrajinu Moskovske patrijaršije, kategorično im se suprotstavio; i iskoristio sve svoje veze u partijskom aparatu i Državnoj bezbjednosti da bi spriječio registraciju 'alternativnih' crkava. Rezultat ove politike, raskid s procesom 'povratka u jedinstvo' crkava koje je 1940-ih Staljin nasilno pripojio Ruskoj pravoslavnoj crkvi – u zapadnoj Ukrajini je nalikovao klizištu, praćen nasilnim ekscesima. Uprkos rastućoj nacionalnoj svijesti Ukrajine, sredinom godine 1990. demokratizacija u Kijevu je zaostajala za onom u Moskvi. Putujući te godine u Moskvu, na pomjesni sabor nakon smrti patrijarha Pimena, Filaret je bio uvjeren (dobivši garancije od 'kuratora' Centralnog komiteta) da će biti sljedeći patrijarh Ruske pravoslavne crkve. Filaret je već bio patrijaršijski mjestobljustitelj, i prema ustaljenoj sovjetskoj praksi, to je automatski značilo izbor za patrijarha. Ali 'perestrojka' je donijela svoja prilagođavanja: sabor 1990. održan je uz minimalan nadzor vlade i KGB-a, a glasanje za patrijarha je bilo tajno, sa više kandidata i održano u nekoliko krugova. Prava senzacija bila je to što je Filaret dobio samo 66 od 316 glasova. Aleksij Ridiger postade patrijarh sa 139 glasova. Ali, tokom obreda intronizacije Aleksija, Filaret je šapnuo svome vikaru: 'Pred nama je posljednji patrijarh ujedinjene Ruske crkve'. Već u oktobru 1990. Aleksij II dodijelio je bivšem Ukrajinskom egzarhatu nezavisnost i autonomiju; on je postao Ukrajinska pravoslavna crkva (UPC-MP), samo simbolično zavisna od Moskve. Ipak, nakon što je Ukrajina proglasila državnu nezavisnost u jesen 1991. godine, arhijerejski sabor UPC-MP u Kijevu je zahtijevao punu autokefaliju od Moskve. I pitanje je izgledalo gotovo r...