Biblioteka srpskih pisaca kao najveći izdavački poduhvat prošlog vijeka (11)

IN4S predstavlja detaljan osvrt na to zašto je »Biblioteka srpskih pisaca« najobećajniji i najambiciozniji izdavački pothvat u srpskoj kulturi XX veka. Prema tekstu, Narodna prosvjeta je realizovala projekat sa ciljem sistematskog kanonizovanja nacionalne književnosti, uz jasne naučne aparate i visoke estetske standarde, a posebnu ulogu imao je pristup uvodnim studijama i predgovorima.

Fejton je nastao na osnovu knjige Predraga Savića „Gospodar knjiga: Uloga Anatolija Ivanovića, belog rusa, u stvaranju srpskih velikana“. U izdavačkom konceptu značajno mjesto zauzimali su predgovori koji su svaku knjigu uvodili u širi književno-istorijski kontekst. Prema dokumentaciji, u izdanjima Narodne prosvjete predgovore i uvodne tekstove pisali su Bogdan Popović, Isidora Sekulić, Vladimir Ćorović, Miloš Trivunać, Slobodan Jovanović, Pavle Stefanović, Milan Kašanin i Svetislav Vulović.

Bogdan Popović, kao predsjednik uredničkog odbora, postavio je osnovni kanonski okvir biblioteke; njegovi su tekstovi insistirali na strogom estetskom mjerilu i jasnoj hijerarhiji vrijednosti u srpskoj književnosti. Isidora Sekulić djelovala je kao jedan od ključnih uredničkih autoriteta, u više tomova javlja se kao prirođivač, urednik i autor uvodnih tekstova sa naglaskom na jezičku disciplinu i filološku preciznost. Vladimir Ćorović donosio je historijsku perspektivu, dok je Miloš Trivunać srpske pisce posmatrao u evropskom komparativnom okviru. Redakcioni odbor Biblioteke srpskih pisaca dao je značajan doprinos kroz uvodne tekstove i interpretacije koje su oblikovale čitatioci, a Svetislav Vulović uključen je u korpus kroz ranije kritičke tekstove prepečene uredničkim putem.

Posebnu vrijednost ovog poduhvata povećavala je činjenica da je autor knjige „Gospodar knjiga“ tokom gotovo desetogodišnjeg istraživačkog rada sistematski otkupljivao primjerke na beogradskim buvljacima, u antikvarnicama i kod privatnih kolekcionara. Zahvaljujući tom strpljivom bibliofilskom radu, uspio je formirati gotovo kompletan korpus «Biblioteke srpskih pisaca», kao i najvažnija izdanja Narodne prosvjete. Time je omogućena rekonstrukcija izdavačkog poduhvata Anotolija Ivanovića s čvrstom materijalnom i arhivskom osnovom, što je značajno za identitet srpskog književnog kanona.

Rukopis Đure Jakšića posebno je značajan dokument koji knjiga donosi. U dopisu Narodne prosvjete nadležnom Ministarstvu prosvjete izdavačka kuća detaljno obrazlaže koncept i kulturnu misiju »Biblioteke srpskih pisaca«. U tom službenom obraćanju naglašeno je da je cilj edicije sustavno prikupiti, kritički urediti i učiniti dostupnim najznačajnija djela srpske književnosti na pristupačan, ali reprezentativan način. Dopis govori o visokom nivou institucionalne svijesti unutar kuće Anatoliјa Ivanovića: biblioteka nije viđena kao komercijalni niz knjiga, već kao nacionalni kulturni projekt od općeg značaja. Istovremeno, dokument pokazuje da je Narodna prosvjeta nastojala uskladiti svoju djelatnost sa prosvjetnom politikom države, uz očuvanje uredničke autonomije i visokih naučnih standarda.

Vrednovanje kulture se osobito ogleda u sistematskom obuhvatu srpske književnosti od XVIII do kraja XIX vijeka, čime je Narodna prosvjeta praktično izgradila moderan nacionalni kanon. Iz XVIII vijeka u ediciji su predstavljeni temelji nove srpske književnosti: Dositej Obradović — »Život i priključivanja«, »Savjeti zdravoga razuma«, »Basne«; Jovan Rajić — »Istorija raznih slovenskih naroda«; Zahariјe Orfelin — »Žitije Petra Velikog«, »Slaveno-serbski magazin«; Pavle Julinac — istorijski spisi i prijevodi prosvjetiteljske literature. U XIX vijeku korpus je bio još opširniji i sistematizovaniji; u »Biblioteci srpskih pisaca« objavljeni su radovi sljedećih klasika: Jovan Sterija Popović, Branko Lazarević, Đura Jakšić, Jovan Jovanović Zmaj, Laza Kostić, Laza Lazarević, Simo Matavulj, Radoje Domanović, Stevan Sremac, Milovan Glišić, Janko Veselinović, Petar II Petrović Njegoš. Svako izdanje bilo je opremljeno naučnim aparatom koji je obuhvatao predgovor ili uvodnu studiju, biografsku bilješku, kritičke napomene, portret autora i facsimil rukopisa ili potpisa. Također, uputstva naglašavaju strogu organizacionu disciplinu: tokom 63 mjeseca izlazala je po jedna knjiga mjesečno, uz komplete, a uz njih je bila izrađena i posebno dizajnirana vitrina za kućnu biblioteku, što svjedoči o izuzetno modernom marketinškom pristupu Anatolija Ivanovića. Tako je »Biblioteka srpskih pisaca« ujedno postala najveći izdavački pothvat prošlog vijeka, temelj modernog srpskog književnog kanona, i alat građanske kulture te simbol izdavačke vizije Anatoliјa Ivanovića.

(Nastavak)