Istorija kolegijalne crkve Sv. Ilije Proroka u Baru

Kolegijalna crkva Sv. Ilije u Baru, koja je imala svoj zbor kanonika, bilježi se u istorijskim izvorima od XIV vijeka. Obnovljena je 1424. g. nastojanjem njenog arhiprezvitera i kanonika katedralnog kaptola, Dominika Curiacija. Ističući se vrsnom građevinskom izradom, kako svjedoči barski nadbiskup Andrija Zmajević, egzistirala je od 1633. godine kratko vrijeme i kao katedralna crkva Bara, do sredine, odnosno druge polovine XVII vijeka.

Raspoloživi arhivski i istoriografski podaci kazuju da se barska crkva Sv. Ilije nalazila u gradskom jezgru. Rijetke vijesti i češća zavještanja svetilištu posvećenom starozavjetnom proroku nagovještavaju da se radilo o važnom središtu duhovnog života koje je tokom nekoliko vjekova obogaćivalo sakralno i ukupno graditeljsko nasljeđe Bara, preuzevši u jednom istorijskom razdoblju i funkciju barske katedrale.

Crkva se pominje 9. februara 1333, kada je prezviter Marko Stanopoli, klerik crkve Sv. Marije Velike (na nebo uznijete) u Baru, testamentom ostavio 12 perpera svojim kolegama, klericima sci Elie. Arhiprezviter crkve Sv. Ilije 1366. g. bio je Jakob Franov, a uz njega je bilo još pet prezvitera. Kaptol Sv. Ilije činili su arhiprezviter i manji kolegij kanonika, najviše do njih šest, kako 1611. godine navodi nadbiskup Marin Bizzi. Kaptol zborne crkve Sv. Ilije je delegirao svoje predstavnike u Veliki kaptol Bara. Barski kanonici prvostolne i triju zbornih crkava su u utvrđenoj proceduri u Velikom kaptolu izabirali barskog nadbiskupa, kojeg je potvrđivao papa.

Kao sveštenik, plemić Dominik Curiace se bilježi još 1391. g. marta 1395., Curiaçe je bio arhiprezviter crkve Sv. Ilije i kanonik barske katedrale. On je tada postupao u Dubrovniku kao jedan od sindika i prokuratora Velikog vijeća i pučke zajednice grada Bara, za istu komunu, opštinu, i svakog građanina i distriktualca Bara. Kao barski kanonik, 1401. je primio 20 dukata od Dubrovčanina Marina Gondule da ode na rimsku kuriju i ishoduje dispenzaciju u pogledu njegovog braka.

Na kraju 1412. g. crkva sancti Helye profecte imala je posjed na barskom lokalitetu Ponte, koji se graničio s vinogradima koji su pripadali Katedrali i vinogradima plemića Dominika Zentivaglie. Dobivši odobrenje od pape Martina V za podizanje crkve, Dominik Curiaci angažuje dubrovačkog graditelja Živka Benešića, koji u martu 1424. dolazi u Bar da dogradi svetilište proroka Ilije u sjeverozapadnom dijelu grada (objekat označen brojem 194).

Građevina s romanskim portalom i gotskim prozorima, podignuta na građevinskom kompleksu čiji je najstariji element zid nekadašnjeg podgrađa iz XIV vijeka, konvergentna je Benešićevom zidanju za dubrovački vlasteoski rod Bunića (Bona), u kojem se već odražavao gotički i renesansni stil. Moguće da je posao u Baru po nalogu Curiacija završio u septembru 1424. ili sljedeće godine, o čemu svjedoči epigraf iz objekta br. 194. Tesanik s natpisom iz 1420-ih se nalazio u ovom objektu na visini od 6,75 m, u sekundarnoj upotrebi, a kao spolija u doprozorniku jednog od zidova kompleksa nađen je još jedan fragment sličnih slova, o čemu je pisano. Živko Benešić je u Kuni na Pelješcu radio 1428. g.

Rektor crkve sancti Elie Antibarensis 30. januara 1457. bio je Vitto, a njemu se tada, i barskom kanoniku Marianu, obraćao papa Kalikst III u vezi sa učešćem sa 12 zlatnih dukata za finansiranje krstaškog rata.

Sredinom XV vijeka indikativna je povezanost barske porodice Mozi s crkvom Sv. Ilije. Moguće da je neki njen pripadnik bio kanonik ove crkve. Sveštenik Matija Damjanov Mozi de Antivaro je septembra 1464. bio kapelan u Rijeci dubrovačkoj (Ombla), kada je, krećući na hodočašće u Rim, sastavio testament. Izvršilac njegovog testamenta je bio sveštenik Nicolo Moz, njegov stric. Nakon što su Matijinim sestrama Maruši i Katarini osigurani mirazi, kuća koju su imali u Baru nije se mogla prodati, donirati, otuđiti ili založiti, nego je trebala da prelazi s koljena na koljeno na sveštenika iz porodice Mozi. Ukoliko, međutim, takvog ne bude, kuća je trebala da pripadne kanonicima Sv. Ilije u Baru.

Ali se posebna odredba testamenta odnosila na njihove obaveze: zavještaočevi bližnji su kuću mogli dati nekom svešteniku da je za života uživa i da ide od sveštenika svešteniku, a onaj koji bude imao kuću u državini, trebao je u crkvi Sv. Ilije svake godine da služi po šest misa za sveštenika Matiju i njegove preminule. Takođe, testamentom sveštenika Volka Vočemilovića iz Bara, koji je 1466. g. trebao da krene na hodočašće u Santiago de Compostelu, određeno je da sve njegovo u Baru pripadne sveštenicima Sv. Ilije, a da oni mole Boga za njegovu i duše njegovih preminulih.

Slična testamentarna zavještanja koja kao korisnike legata imaju sveštenike zborne crkve Sv. Ilije nalaze se i kasnije. Sveštenik Matej Piper iz Bara, pleban S. Marie de Bristhis, 1484. je iz Venecije svešteniku crkve S. Helie de Antibaro namijenio ½ zakupa njegove kuće pored barskog kaštela, kao i brevijar. Sveštenik Dominik iz Bara, kapelan mletačkog patrijarha Antonija Contarena i kum barskog patricija Bernarda Dalmasa, službom kanonika još 1528. g. vezan za venecijansku crkvu S. Pietro di Castello, testamentom je juna 1554. crkvi Sv. Ilije u Baru namijenio jedan dukat.

U ovoj zbornoj crkvi se 1579. g., kada je u sklopu apostolske vizitacije Agostina Valiera pohodio upravitelj Barske nadbiskupije Blaž Battaglia, redovno obavljalo javno bogoslužje. U doba nadbiskupa Toma Ursinija (1599-1607.), crkve Sv. Ilije u gradu i Sv. Marije izvan grada opsluživala su tri sveštenika. Barski nadbiskup M. Bizzi je prilikom prve vizitacije Baru službu održao u crkvi S. Eliæ, u koju se na određeni dan slilo ogromno mnoštvo hrišćana. U vizitaciji iz 1610. g. Bizzi konstatuje da su Sv. Iliji ostale samo tri nadarbine.

Od 18 crkava u gradu (omeđenom fortifikacijama), navodi zatim da je unutra preostala crkva Sv. Ilije. Može se zaključiti da je njegovo boravište u Baru vjerovatno bilo smješteno nedaleko od crkve Sv. Ilije, jer kako njegov boravak u Baru nije bio siguran, nije nikad izlazio iz kuće, niti dozvoljavao članovima porodice da bez potrebe šetaju gradom, osim u crkvu. Na kraju vizitacije, nadbiskup Bizzi je svoje očinske i prijateljske opomene dao objaviti i istaći na zidu crkve Sv. Ilije. Za prokuratore crkve Sv. Ilije postavio je 1611., kao i prethodne godine, barskog patricija Jeronima Bazana, Marina Sumu, Andriju Marinovog i Đura Nikličevića. Crkva je bila u funkciji i decembra 1618., sa malobrojnom imovinom, koja je na javnom nadmetanju otkupljena novcem vjernika.

Po ostavci nadbiskupa Bizzija 1624. g., vikar Petrus Samueli je brinuo o barskim crkvama; ali, hram Sv. Ilije se pominje posebno 1632. g., u tegobnim zbivanjima oko katedralne crkve Sv. Marije izvan zidina. Misionar Đorđe Vušković decembra 1633. ističe da je svetilište koje je već bilo preuzelo katedralnu funkciju posjećivano, ali da se sahranjivanje u crkvi Sv. Ilije ne dopušta, a ta je zabrana postojala i 1640. g. (a i druge službe jedva da mogu da vrše). U utvrđenom gradu bilo je 1637. g. 10-11 kuća hrišćana i do 70 duša, a crkvu Sveti Ilija unutar grada opsluživali su nadbiskupski vikar Petar Samueli, arhiđakon Antonio de Tomas i arhiprezviter Frano Pasquali. Pomenuti plemići su stanovali u svojim porodičnim kućama u gradu.

Barski nadbiskup Bianchi u izvještaju o vizitaciji iz 1640. bilježi da katolici (hrišćani) nemaju drugu crkvu do crkvu Sv. Ilije u gradu i nakon što je zauzeta crkva Sv. Marije izvan zidina grada, jadni hrišćani koji su izvan grada, teško mogu posjećivati crkvu iz razloga što su zaduženi kod Turaka zbog zelenaštva. Opremu crkve činili su tri para starih paramenata, kalež i kovčežić Presvetog Sakramenta. U prvom izvještaju Andrije Zmajevića o Barskoj nadbiskupiji iz 1671. g. navodi se da su u Baru osim katedralne, zborne "bile crkva Sv. Petra, ona Sv. Ilije, Gospe izvan zidina: veličinom i izradom vrlo otmjene crkve. (...) Svaka crkva i izdvojena kapela ima svoj zvonik još dan danas, što daje lijep izgled hrišćanskog grada".

Zapis baroknog erudite, naizgled uzgredan, sugeriše umijeće gradnje odnosnih crkava, kao i njihove gabarite, što ih je izdvajalo od brojnih kapela, posebno onih na gradskim fortifikacijama.

Crkva Sv. Ilije je slavila starozavjetnog proroka, ali i kult svjetlosti. Na njenim zidovima u unutrašnjosti nalaze se tragovi al fresco rađenih kružnih medaljona s krstovima za osvećivanje, kao i fresaka, moguće romanogotskog stilskog izraza, s ostacima crvene, zelene i plave boje. U tom sklopu, dvije svetačke figure rađene en face, s okernim nimbovima, mlađeg su nastanka, s izrazitijim vizantijskim stilskim obilježjima. Crkva je kao katedralna služila do dolaska mletačkog generalnog providura Foscola, koji je u januaru 1649., tokom Kandijskog rata (1645-1669.), bezuspješno pokušao da povrati Bar za Mleta.