Starocrnogorske riječi u svakodnevnom govoru: Šta znače?

Redakciji Cetinjskog lista obratio se istoričar Petar Glendža, a povod za javno obraćanje bila je "napomena" u monografiji Vijek i po humanosti, Crveni krst Crne Gore 1875–2025, koja je objavljena od strane Crvenog krsta Crne Gore. U ovoj monografiji je naznačeno da je autorov tekst objavljen "po želji autora" u jotovanoj varijanti crnogorskog jezika. U Crvenom krstu su, vjerovatno, imali dilemu, poput aktuelnog direktora Uprave policije, po kom članu zakona autor smije da koristi jednu od dvije varijante crnogorskog jezika, pa su jednostavno odlučili da se ograde i budu 'politički korektni'.

Možda im je jotovana varijanta izgledala nepoznato i sumnjivo pa su posumnjali da je proizvod vještačke inteligencije? Možda samo nemaju pojma da je jotovana varijanta standardizovana. Ili im, biće ponajprije da je to, zvuči nepodnošljivo crnogorski pa barem da uđe u zapisnik da je Glendža praktikovao mimo volje uprave Crvenog krsta. Naša rubrika nastavlja da se bavi starocrnogorskim riječima, pišemo jotovanom varijantom crnogorskog jezika, a imajući u vidu pod kakvom državnom upravom živimo, sigurnosti radi da naglasimo: Ustav nam to dozvoljava!

A Crvenom krstu se izvinjavamo, mnogo se izvinjavamo ako 'imaju želju' da čitaju naš feljton a ič (ništa) ne razumiju. Ajmo sad, što bi se reklo, o onome od čega se živi. Većina starih Crnogoraca dan bez duvana/cigareta nijesu mogli zamisliti. Stariji, uglavnom ruralniji i dijalektalni izraz u Crnoj Gori (posebno u Staroj Crnoj Gori, Zeti, Kučima, Boki itd.) za duvan, najčešće domaći, rezani koji se pušio u cigareti od hartije ili kukuruzovine bio je 'kotroban', poneđe i kotraban, kotrobana.

Porijeklo riječi je italijansko, preko mletačkog uticaja koji je bio veoma jak na primorju i u Boki Kotorskoj, ali se proširio i na unutrašnjost Crne Gore kroz trgovinu. Dolazi od italijanskog 'contrabbando' što u prevodu znači roba koja se krijumčari, nelegalna trgovina. Državni monopol na duvan, kao i porez na njega bio je veoma strog u Osmanskom carstvu, Austro-Ugarskoj, kasnije Kraljevini Jugoslaviji, pa i danas je u modernoj Crnoj Gori. Śetimo se da je Dritan proglasio pobjedu nad švercom cigara, štaviše je tu djelatnost označio mrtvom!

Što nimalo nije smetalo Bečićevim demokratama da do dana današnjega (današnjega) svakodnevno trijumfuju nad, biće potenčenim (povampirenim) švercerima duvana. Zato se 'kotroban' često koristio i kao suprotnost fabričkom – označavao je ono što se 'tajno donosilo', rezalo ručno i pušilo po kućama. Danas je to već arhaična riječ, ali još uvijek prepoznatljiva među ljudima koji su odrastali uz stare crnogorske pušače.

Napominjemo, prije nego nas ili naše urednike pozovu na informativni razgovor, ne promovišemo upotrebu duvanskih proizvoda i smatramo da šteti zdravlju građana. Njegova štetnost po građane je malo veća od trenutnog državnog aparata koji brine o našoj bezbjednosti. Ovaj tekst napisan je po Ustavu Crne Gore, Član 47: Jemči se sloboda misli, savjesti i vjeroispovijesti, kao i sloboda izražavanja, što uključuje slobodu mišljenja i slobodu da se informacije i ideje primaju i šire.

Ovaj projekat realizuje se u saradnji sa Hotels group Montenegro stars, Hotel Gradska Cetinje, restoranom Grahovac i Virage d.o.o.