Peko Dapčević: Heroj bez reprize

Na današnji dan, 10. februara 1999. godine, u Beogradu je umro Peko Dapčević – čovjek čije je ime bilo upisano u ratne izvještaje, ali i u sjećanje jednog vremena koje je vjerovalo u zajedničku budućnost.

Posljednje godine njegovog života protekle su u sjeni raspada Jugoslavije, države u čijem je stvaranju učestvovao od prvih dana ustanka. Generacija pobjednika nad fašizmom dočekala je da gleda kako se njihova zemlja lomi u krvi i nacionalnim podjelama. Za čovjeka koji je ratovao pod idejom bratstva i jedinstva, to je moralo biti gorko razočaranje. No, krst i opelo koje su nacionalisti i Crkva Srbije pripremali za Jugoslaviju morao je ranije uočiti. Prečesto ih je u oči gledao.

Rođen 1913. u Ljubotinju, podno Cetinja, Dapčević je bio gimnazijalac koji protestuje, student prava koji ne pristaje na zadate istine – to je bio početak puta koji će ga voditi u borbe i ratove. U Beogradu pristupa Komunističkoj partiji Jugoslavije, vjerujući da se pravda ne dobija, već osvaja. U Španiju odlazi 1937. da se bori protiv fašizma u redovima Internacionalnih brigada, gdje je tri puta ranjavan, ali iz Španije izlazi kao iskusan ratnik sa činom kapetana.

Tokom Trinaestojulskog ustanka u Crnoj Gori postaje jedan od ključnih komandanata, a njegovo ratno iskustvo iz Španije sada dobija puni smisao. Od planinskih okršaja do velikih operacija, njegova vojnička reputacija brzo raste. Kao komandant Druge proleterske divizije, komanduje i bori se u najdramatičnijim bitkama Narodnooslobodilačke borbe, uključujući Bitku na Neretvi i Bitku na Sutjesci, koje postaju simbol opstanka pokreta.

Tokom Bitke na Neretvi, Druga proleterska divizija oslobodila je Posušje, Imotski i Jablanicu, učestvovala u napadima na Konjic. U martu divizija forsira Neretvu, nanoseći težak udar četničkim jedinicama. Tokom Pete neprijateljske ofanzive suočavaju se s jednim od najtežih izazova rata, vodeći žestoke borbe protiv Prve nemačke brdske divizije, a posebno značajne su odbrambene akcije Druge divizije na Ljubinom grobu i Košuti.

U jesen 1944. predvodi snage u Beogradskoj operaciji, gdje oslobođenje Beograda postaje i vojna pobjeda i lični vrhunac, a grad ga slavi kao prvog počasnog građanina oslobođenog grada. Kao komandant Prve armije, učestvuje u proboju Sremskog fronta, a njegov život nakon rata obilježen je generalskim dužnostima i političkim misijama.

U sukobu jugoslovenskih komunista sa Kominformom 1948. godine, Peko ostaje „bez porodice“, jer su braća Vlado i Milutin i sestra Danica izabrali lojalnost Staljinu, dok se on opredijelio za svoju partiju. Njegova ljubav prema Mileni Vrsajkov skandalizovala je tadašnju političku elitu, a Peko se povlači u tišinu, svjestan da slava ne traje vječno. Poziv vrhovnog komandanta da prisustvuje obilježavanju godišnjice Bitke na Sutjesci odbio je riječima: „Stari, ja ne idem na reprize.“

Peko Dapčević, narodni heroj Jugoslavije i jedan od najistaknutijih partizanskih komandanata, nosio je najviša vojna i državna priznanja: Orden partizanske zvijezde I reda, Orden za hrabrost i više stepena Ordena jugoslovenske zastave. Njegov doprinos bio je prepoznat i van granica Jugoslavije, odlikovan je Ordenom Crvene zastave i Ordenom za vojnu hrabrost Sovjetskog Saveza. Sahranjen je na Novom groblju u Beogradu, ostajući upamćen kao vojnik ideje, komandant rata i svjedok jedne države koja je nastala u borbi i nestala u podjelama.