Prvo pominjanje Pаштровског zbora iz 1431. godine

Na današnji dan, 6. februara 1431. godine, prvi put se pominje Pаштровski zbor, u Istorijskom arhivu Kotor. U građi Kotorškog arhiva može se uočiti da su tokom vladavine Mletačke republike u Boki postojale četiri jasno formirane seoske autonomije: Pаштровиći, Grbalj, Topla i Svetomiholjski zbor. Tako se u jednom dokumentu Kotorškog arhiva pod nazivom „Sborum Pastrovichiorum” prvi put pominje i Pаштровski zbor.

Pаштровиći su, prema sporazumu sa Mletačkom republikom iz 1426. godine, zadržali svoju unutrašnju organizaciju, u prvom redu zbor i vojvodu. Uski primorski pojas između gradova Budve i Bara, poznat pod imenom Pаштровиći, predstavlja jednu od najatraktivnijih ambijentnih celina regiona Jadranskog primorja. Naziv oblasti javlja se u drugoj polovini XIV veka, mada lokalna tradicija nastoji da zađe u mnogo dublju starinu i istakne poseban autonomni status nekadašnjih žitelja, koji je formiran još u vreme Rimske imperije.

Prema pojedinim tumačenjima, oblast je dobila ime po reči pastor, koja se odnosi na ključno zanimanje nekadašnjeg stanovništva. Čini se, međutim, izvesnijim da su za naziv pre zaslužni pripadnici danas izumrle plemićke porodice Pаштровić, koji se pominju u arhivskim izvorima iz XIV veka. Jedan dokument iz 1355. godine stanovnike oblasti ubraja u “vlastelu cara Stefana Dušana”, dok se u dubrovačkim dokumentima Pаштровиći redovno pominju posle 1377. godine.

U nauci je neosporan podatak da u doba vladavine Nemanjića stanovnici Pаштровиća poseduju specifičan autonomni status, u nekoj vrsti samostalne opštine sa lokalnom političkom i sudskom upravom. Ta autonomija će biti glavno obeležje života oblasti i nakon propasti srpske države, kada će se, tokom minulih vekova, na prostoru Pаштровиća javljati novi gospodari: Balšići, srpski despoti, Republika Sv. Marka – Venecija, Francuzi, Austrijanci.

Srž paštrovske autonomije vekovima je bio čuveni plemenski sud poznat pod nazivom banka. Odražavao se na prelepoj plaži Drobni pijesak, a veoma često i u utvrđenom gradiću Svetom Stefanu. O značaju te specifične pravne institucije, čuveni književnik i hroničar Pаштровиća Stefan Mitrov Ljubiša, pored ostalog, kaže: „Na sred primorja opštine Pаштровske ima jedna mala luka, pusto žalo, koju ljudi i dan danas zovu Drobni pijesak. To je zemanom bilo mesto gde se narod kupio na zbor i na odluke kada je ta opština slobodno i nezavisno upravljala sama sobom.”

Istoriijat paštrovske obalasti, sa svojstvrenom organizacijom i političko-pravnom autonomijom, jeste neka vrsta kulturno-istorijskog fenomena. Stalni stanovnici Pаштровиća, od davnina organizovani u dvanaest plemena, tokom duge i burne istorije izloženi čestim ratovima, pljačkama i okupacijama, ne samo da su uspeli da sačuvaju svoju autonomiju i etnički i verski identitet, već su ostavili potomcima u nasleđe značajan korpus vredne kulturno-istorijske baštine.

Rtoovi, zatoni i prelepe plaže paštrovske obale, te pitomo zaleđe sa blagom klimom i tipično mediteranskom florom, čine ovu oblast jednom od najmarkantnijih i najlepših u jadranskom basenu. Takav utisak dopunjava i osobena arhitektura seoskih naselja, kao i urbana struktura malih gradskih naseobina Lastva – Petrovac i Sveti Stefan. Pаштровиći su uživali izvesna autonomna prava za vreme mletačke vlasti, i znatno manja za vreme austrijske vladavine.

Privilgije koje su dobili ugovorom sa Venecijom u XV veku uspeli su da očuvaju sve do početka XIX veka, mada i kasnije, ali u znatno manjem obimu.